Intervju med Herleik Kvanneberg i Aftenposten 1926 av forfatteren Theodor Caspari

av Olav Sataslåtten

Herleik Kvanneberg var født Herleik Olson på nordre Berg — Trettestølen, han tok seinare navnet Kvanneberg. Han ble født 24 06 1857 og døde 30/12 1949. Han gifta seg i 1881 m Ingebjørg Eivindsdtr. Myrestølen f 20/11 1853 d 8 11 1923.

kvanneberg
Kvanneberg fotografert en gang mellom 1921 og 1928 av Lars K Bry. Eigar: Hol bygdearkiv.

Lars Reinton skriv: «Han overtok Sveingardsbotten 17 år gl. (1875) og garden 19 år gl. (1877), fekk skøyte av faren i 1884 — også på bygselretten til skogstykket. Herleik kjøpte stølen Nystølen, som før hadde høyrt til Dokken som ligg tett norda garden. Herleik var ein svær fjellmann, reinsjeger o.m. Om ei av hans mest dramatiske reinsjakt-ferder, då det gjekk på livet laust, sjå Hol II, s 184. I hans tid tok det til å ferdast turistar i fiellet, og framleis f6r det følgje av driftekarar med drifter av hest, storfe og sau over. Herleik bygde hus i Sveingardsbotten (Rishovdbotten) så han kunne ta mot ferdafolk der om sumaren. Den Norske Turistforening tinga han til å vera førar over fjellet til Aurland og til å halde båt og gje båtskyss på Strandavatnet, — for 30 kroner året. Dette dreiv han med, attåt anna arbeid, i 33 år.

Då turisthytta i Steinbergdalen skulle byggjast i 1894, tok Herleik saman med Lars T. Haugen, på seg å køyre materialane frå Hovet opp dit, plankar og bord, og 100 råe timmerstokkar. Dei overnatta då i reinsskinnsposar på snøen under berr himmel. Herleik var med og skipa Hol Reinskompani i 1886, han var den som mest måtte ordne sakene i fjellet for kompaniet, ordne opp når reinen kom inn på eignene til andre, osb. Han bygde 5 gjetarhytter. I arbeidet hende det at han kom ut i forrykande uver, så det galdt livet. Ved fråsegn i 1905 fekk Herleik off. løyve til å byte namn på garden frå Trettestølen til Kvanneberg.

Herleik Kvanneberg er den fyrste i området Hol-AurIand som dreiv regulær fjellføring for DNT. Han stølte i Sveingardsbotn i vestre enden av Strandavatn (i dag går vegen Hol-Aurland rett framom) og var mellom anna skyssroar for folk som kom vestanfrå Aurlandsfjella og skulle gå mot Hallingdal».

Osvald Medhus skriv at «ei tid rodde Asle Skaro og Herleik Kvanneberg gjester nordover Strandavatnet, frå Leino til Sveingardsbotn, ein strekning på 10-11 km. Betalinga var 3 kroner pr. tur! Båtskyssen korta inn turane for dei som tenkte seg til Steinbergdalen, Aurland eller lungsdalen. Det var liksom eir knutepunkt der ved Sveingardsbotn. Under arbeidet med å måle T-ane langsmed fiellrutene her hadde Herleik i 1890 måla namnet sitt i ei berghylle ova Vierbotn. Eit hundre år etter, i 1990, skreiv barnebarnet hans, Guri Berg, namnet opp att».

Reinton skriv vidare: «På Trettestølen var det skrale hus då Herleik kom dit: ei stugu, eit lite fjøs, ein skarve stall og ei Iu-greie. Herleik bygde ny stugu, nye uthus og nytt stolphus. Han dyrka opp 40 mål, av dette 17 mål etter at han hadde vorte 60 år. Han tok fleire hundre meter steinsette veiter. I ei myr fann han ei forleggjande svær fururot etter eit kjempetre frå ein urskog i fortida, ho dekte 12 1/2 m2 Også Nystølen dyrka han opp. Om vintrane dreiv Herleik mykje med sko- og skinnarbeid, han laga hussko (fetasko), og fekk fleire diplom og medaliar på husflitsutstillingar. Han var og ein fin spelemann.
Han var mykje med i kommunalt styre og stell, i kommunestyret (venstre), i likningsnemnd, skule- og fattigstyre o.m».

Carl Theodor Caspari (født 13. februar 1853 i Kristiania, død 12. februar 1948 i Oslo) var en norsk dikter.Caspari var sønn av den tysk-norske teologiprofessoren Carl Paul Caspari. Han er mest kjent som lyriker, men av yrke var han lærer ved Oslo katedralskole fra 1890 til 1922. Welhaven var forbilde for diktningen hans, og det kommer frem i en behersket, reflektert og vemodig lyrikk. Caspari var opptatt av natur og friluftsliv, og bidro gjennom sin lyrikk blant annet til at Gjende ble spart for regulering. Dette har gitt ham tilnavnet fjellpoeten. Hans dikt «Stå vakt om naturen» har fått fornyet aktualitet og er i senere tid mye brukt og referert i miljøsammenheng. Theodor Kittelsen illustrerte flere av bøkene hans. Caspari er kjent for diktet «Norge, mitt Norge!» (fra samlingen Vintereventyr) tonsatt bl.a. av Alfred Paulsen.

Caspari skriv følgjande i Aftenposten i september 1926:

«Urunda heter en vildstyring av en fjeldelv, kommer gætteade stryk i stryk ned fra vidda mellem Hemsedal og Hol. Han må nok hat uvanlig god tid og været i særs godt lune, da han kristnet den elven, han Espen Halling. Så langt og høifint navn er sjeldent deroppe i dalen. Men ikke for det: hun gjør ikke skam på navnet sit, Urunda. Gandefuldt som fjeldvindeng sug i uren lyder navnet, og like dyp og dunkel klinger røsten hendes. Som søsteren Urula langt øst i Hedalen har hun tat al vildmarkens sære Sind i eie. Men står du deroppe på fjeldvidda 2000 fot over dalsprækken og ser utover, da tør det nok hende, at du tar til at skjelne et og andet av det hun sier, allikevel. Du skjønner, at det er det store fjeldriket der vest, som får mund og mæle gjennem Urunda: Halingskarvets kronede majestæt, Hardangerviddas stormpiskede fjeldhav og Sognefjeldets uhyre vildmark.

Mot denne uryddige fjeldverden er Jotunheimen enkel og usammensat, som Vinster- og Valdresflyen er tam mot Hardangervidda og rensjægeren og regglesmeden Peer Gynt en godlynt kar mot driftekaren, haringen Vrål Reiorsen Litveit. I den del av dette fjeldrike, som grænser nærmest optil Hol- og Ålsbygdene — Stolsflyen kaldet — har Hallingdalsfjeldet sin Vinsterfly, et tusen sjøers land, grende fuldt av større og mindre vand med nes og odder, holmer og elvestubber, unnagjemte støler og fiskebuer. Det beste utsyn over disse trakter har du fra det ca. 4000 fot høie «Grevskar» tvers- over Iungsdalen. Her ligger den grøn- og brunvatrede vidda over mot Strandefjorden Og det blå mylder av vandspeil over Hol-og Ålsbygdene utbredt dypt under dig som et uhyre landkart, med Hallingskarvets veldige borgmur tversover dalsprækken. Han er den uindskrænkede herre i dette rike, og hverken Gaustas vesle fjeldpande langt, langt i syd eller Norefjeld og Numedalsfjeldene over Tunhøvd i sydøst må by sig.

Ved nordenden av det største av de mange vandene, Djupsvatnet, like ved indgangen til den brede, frodige lungsdaJen ligger en av Turistforeningens nyeste og største hytter Iungsdalshytten. Og den plassen har den fåt med rette. Fra denne hytte fører fjeldveier i snart sagt alle retninger: over til Gjeiteryggen og Steinbergdals-hyttene, til Breistølen og Tuv i Hemsedal, til Raggsteindalshytta ved Strandefjor-den og til Borgund i Lærdal. I disse trakter har vildrenjægerne som tamren og sauegjæterne hat sine beste stationer. Den staute bestyrer av lungdalshytten, Torleif Nestegard, en av Hallingdals mest bekjendte hallingdansere og felespillere, har drevet både som rengjæger og driftekar. Og i en skarve’ steinbu tæt ved lungdalahytta ligger en av Hols mest kjendte driftkarer Jens Sletto med en drift på 5—600 sauer.

Opklarende veir med friskvestenvind efter stridt dagsregn. Det glitrer i svabergene og bækkesigene over den forvitrede storuren bortetter dalsiden. Hesteflokken, som al dagen har ståt med ryggene mot skaveiret og sturet, vrinsker av fryd og farer omkring og slår bakut til hverandre. Som et yr av små hvite sneflekker hænger sauen opefter de saftig- grønne fjeldliene. De færreste mennesker aner vel, hvad stræv driftekarene har med slik en drift på 5—600 sauer. Like under jul reiser opkjøperne rundt fra sted til sted utefter Sognefjorden, kjøper ind sau og betaler allesteds et lite forskud på sauen. Almindeligvis står den i en pris av 70—80 kr. Så begynder «sankingen» omkring 20de juni. Med et par motorbåter med lasteprammer på slepp farter driftekarene ind og ut i fjorden, laster sauen ombord og betaler det resterende av prisen. Det er ikke småtterier av kontanter, han må ut med ved den leilighet, driftekaren. Noget slikt som 30-40 000 kroner. Så drives sauen opefter Lærdal av en styrke på ni mand. To dage med til Breistølen i Hemsedal, og derefter gjennem fjeldet til lungdalen 3 dage. Så kan driftekarene endelig ta sin fortjente hvil, tenker du. Jo tak. Så er det hver engte dag at ta sig to turer på tilsammen 10—12 timer for at se til sauen. Først og fremst passe på, at den ikke stryker bent tilbake til Lærdal igjen, hvad særlig de sauene som har lam, er hoga på. Så er det at skifte på med beitemarkene og passe på, at den dumme sauen ikke går i berg, detter ned og slår seg ihjel, hvad som ofte nok passerer. Av andre farer, som lurer på sauen derinde i fjeldet, er «Fillefransen» (jerven) den værste. Der går’n i aI fred og beiter un-der uren, sauen, stakkar. Så løfter’n hodet og blir med ett var noget hvitt, som vifter og veirer i en åpning i uren. Troskyldig og nysgjerrig som han er, må’n straks bort og undersøke saken. Uten anelse om at det er Fillefransen, den utspekulerte røveren, som ligger og diller med den Iubne stubrompa si, stikker ‘n hodet ind i åpningen. I samme stund henger Fillefransen i strupa på’n, der han blir hængende, til han har drukket den siste blodsdråpen i sauen. På den ene måneden, Jens Sletto hadde ligget i lungsdalen, hadde han mistet 3 sauer på det viset alt.

For en 25 år tilbake Iå der også store tamrenflokker i lungsdalen, men nu har Tamrenkompaniet forlængst gåt ind. Bedriften gik moa tap, og det var utelukkende vilrenenens skyld, sier gamle Herleik Kvanneberg, som i mange år var i kompaniets tjeneste, som han også i årevis Iå på Sveingard ved Strandefjorden som turistfører. Vildrenen kommer flokkevis i parringstiden om høsten og lokker tamrensimla med sig, så den blir vildren. — Men hænder det aldrig, at tamrensimlen lokker vildrenbukken og forvandler den til tamren? sier jeg. — Det hænder aldrig! svarer Herleik i den mest avgjorte tone.
— Altså ikke som i menneskenes verden da, ler jeg. Der er det vel som tiest vildrenbukken, som i en håndvending blir tamren, når simlen lokker.
— Ja, det var sandt san! knegger Herleik.
I lag med en anden, for længe siden avdød vildmand av en renjæger, Knut Åsmundsset, drev Herleik Kvanneberg for en 30—40 år tilbake om i fjeldene mellem Sogn og Hallingdal. — Mangt og meget vet den livlige hallingen at fortælle om sit vildmandsliv. Gang på gang måtte han således trave i milevis med 50 kilo renskjøt på ryggen og i dagevis leve av renkjøttet på spid. Her bare en enkelt liten
jakthistorie:
Sent på høsten engang kommer han langt inde i Lærdalsfjeldene over en svær renbuk. For lettere at komme bukken på hold slænger han fra sig skræppen. Med det første skuddet knekker han det ene lårbenet på bukken, men det andet skud går i mist, og flere patroner har han ikke på sig. Den tredje og siste patronen ligger i skræppen. Mot sedvane blir bukken, som godt kunde ha kommet sig unna på sine tre ben, stående og sætter sig til motverge. At prøve på at slå den ned med geværkolben vilde ikke ha nyttet. Herleik våger da at gripe bukken i det svære geviret — det største han har set av tusen gevirer. Det lykkes ham også at få bukken iknæ og sette kniven ind i strupen på den. Men den treffer uheldigvis en scene, og med et veldig kast slenger bukken ham av seg som en halmvisk. Slår han med et etterkast ut av næven kniv og slire som det i «Peer Gynt». Nu
er gode råd dyre, men Herleik vet råd. Han står heldigvig noget høiere end bukken, løfter en svær kampeaten og lar den falde ret på bukkens hode. Bukken synker iknæ og får i næste nådestøtet. Men nu kommer gjengjeldelsene, som Herleik uttrykker sig
Få minutter etter reiser der sig en snestorm, han aldrig har oplevet maken til. Med største nød lykkes det ham at finde igjen skræppen, som i et nu var dekket av sneen. En hel lang natt ligger han dirrende av frost, så han ikke orker at åpne skræppen engang — bakom en svær kampesten. Lemmene hans begynder at bli stive og da morgenen langt om Iænge gryr, finder han, som ved et under, en nedsned bu, får nøret op ild, som han holder liv i med sengefjelene, og når utpå dagen gjeterbua i Ilungdalen, mere død end levende. Peer Gynt-ætten er ikke død ut endnu i Hallingdal.
Theodor Caspari».

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s