Forfatter og redaktør Henrik Krohns skildring av Hallingdal rundt 1868 

Henrik Krohn var Ivar Aasens følgesvenn gjennom Hallingdal  Den «Stein» som Krohn har som reisefølge fra Hol er trolig Stein Villand, født i 1855 i Hol. Krohn var utgiver og redaktør av ukebladet «Ferdamannen. Eit Vikoblad aat Aalmugen», det andre nynorske bladet i Norge, etter «Dølen». Bladet kom ut fra høsten 1865 inntil 1868. Han var også redaktør for Vestmannalagets blad «Fraa By og Bygd» i fem år. Han publiserte følgende verker:

Smaakvæde (1867)
Minne fraa ei Stockholmsferd (1867)
Fraa Vestlandet (1868)
Ei liti Ferd fraa Sogndal til Fjerland (1868)
Svein og Gudveig (1869)
Den rette Sida (1875)

krohn2

«Han er sereigen i sitt skap denne Tyrifjorden, og
lilvjest paa landkartet mest eit krosstroll med sine fjore
djupe vikar. Dat er ei framifraa hugleg ferd paa mor
gonsida at ganga vegen tråa Homiedal og til Nes og 80
med eimbaaten kara yver fjorden med dei rike og skif
tande strender paa alla leider. Neset dar Hole ligg, er
tramitraa vssnt og hallar 80 fint og jamt til baada sidor.
Her hadde fulla dan dugande konung-jordbrukaren Sigurd
Syr takksam jord at rota i. Dat var og forvitnelegt fyre
meg at sjaa alle dei uhorvelege timberflotar, som laago
i iaas ved strondi, dar me lagde til lands med eimskipet
ovantvre drui ved Vikersund, som i seg sjølv ogso er
forvitneleg. Ho hever inkje mindre en 14 kvelvingar og
er 480 stig lang.

Landet frå Tyrifjorden til Krøderen er myket vænt
med jamne haugar og fina dælder. Jordkyndi ser do
sumstad ut til at vera meista leirutt. Paa denne vegen fer
ein igjenom nom dan store gamle skogen, som Kjerulf hever
gjort so vidgjeten ved fortelnaden um gamlen i mastra
skogen. Um Krøderen fara me aa nyo med eimbaat til
Gulsvik. Nedste enden av Krøderen er blid og saftrik,
men øvste enden er helder tung og turr med graakalda
bergsidor, dar skogen til største luten er øydelagd. I ollo
er Hallingdalen inkje so væn og fraudig som Valdres,
og inkje helder ero fjelli fremst i dalen so storskorne og
drustelege som Valdresfjelli. Men dat er do mang ei for
vitneleg bygd her med, dar dat er huglegt at ferdast. So-
leides er dat ei fagna ferd at fara i baat fraa Gulsvik
og til Aavestrud, so som me gjorde. Dat var myket for
vitneligt, til eit omskifte at ferdast paa denna visi, snart
stakande seg fram gjennom stride straumar, snart roande
yver stille hyljar med skogvaksne elvarbardar og hevdade
aakrar og engjar att imillom, medan dan staute frihu-
gade Hans Kogsaa, skjotmannen. svallade paa sitt lei
kande hallingmaal. Han aatte berre ei liti stova, som
han hadde fenget løyve til at setja upp i ein aurbakke
paa Gulsvik. Han vilde visst inkje festa seg som hus
mann paa dei vilkor som no vaaro, Dat var at gjera seg
og kona og borni med til trælar fyre inkjevetta. Vel var
dat inkje feitt burt i aurbakken, men so hadde han daa
sin fridom og kunde bjoda sine armar til kven han vilde
og sterke armar hadde han og, dar han stod og stakade
fram baaten, so dat fossade i stamnen.

Inkje er dat heller paa langt nær so fine og stor-
mannslege husvære paa skifti her som dat er i Valdres,
men endaa tykte me for folki vaaro jamt snille og vin
lege. Dei vaaro no ugløymande fyre med desse lær-
domsrike kvilestunderna og skjemtelege med. For med
all lærdornen sin hadde inkje felagen min kastat fraa seg
sitt norska skjemtarlynde; hadde du høyrt honom, skulde
du vel hava kappskrattat med meg vonar eg, for dat er
maatt og merg i dat norska vitet du, som vel kann skaka
lungorna dine.

Dan fagraste bygdi i Hallingdal er AaIs-geIdet. Detta
dalføret krøkjer beint i vest fraa hovuddalen, og detta er
orsaki til at dat her er ein undarleg natur-motsetning,
som gjerer dalen so skiftande og tvifaldug av bragd.
Paa solsida Ìiggja nemnelege mest alle gardarne og smiila
so vinlegt uppetter lidom millom lijose, sprettande lauv
skog-teigar. Dan sydre avsølta sida darimot ser heilt
aalvorsam ut, med dan tette myrke barskogen, som tek
kjer dei jamne fagre fjellsidor radt aat himmelsyndi. Dei
mange smaavotn, som du hever paa vinstra handi naar
du fer fram etter dalen, hava ogso dan sama tvifalda
bragd av aalvora og gaman, i di dan myrke skogen
speglar seg i dan eina helvti av vatsspegelen, medan dan
skire blaae himmelen lyser upp or dan andra. Som lands
laget hans er, so er ogo Aalsgjeldingen aalvorsam og
kipen, djuptenkt og kaat. Som flestalle fellfolk heilsar
han deg vyrdsamt og med aalvora, men best som dat
er, so fer dat ein leikande solskinsmil yver andlitet hans.

Paa Sundre prestagard hadde me ein myket hugleg
sundag. Daa me komo fraa kyrkja, møtte me ein utsen
ðing upp i vegen fraa dan gjestrnilde prestagarden, som
bad oss til gjestahod til dan gamle kjempepresten. Han
hadde dan dagen confirinerat dan sekstan aar gamle so
nen sin, som inkje syntest vilja vanslægta paa faderen.
herdabreid og 68 tumar lang som han alt var. Dat var
vel skjemtelegt at vera gjest hjaa slike gjestmilde og ende
framme folk. Eg fekk meg ein gild godskratt her av ein
Oslo-mann, som gjerna vilde faa vita nokot um Stokk
holm. Eg hadde no myket lovande at bera fram kann
dii vita, men han braut meg av og meinte heilt barns-
legt: „at Stokkholm ikke kunde maale sig med Kristi
ania.” Aa ja dat rosar no kvar si syra.” Men jamen
laut eg lægja honom beint i syni.
Fyre folk som hava hug til at legga seg til i ein
fjeIldal med sumaren, veit eg inkje stort likare stad en
hjaa lensmann Pleim her paa Sundre, for her er godt og
billigt husvære, makalaust snilde husfolk, ovgod mat, fin
bygd, og gode, gamle døler med reint norskt maalføre.
Her er myket at læra fyre dan bymannen, som gjerna
vil kanna sitt folk. lier er og god veide-von fyre fiska
ren og skyttaren i dal og paa fjell.
Andre dags middag naadde me fram til R a a i Hol,
endmaalet fyre ferdi hans Aasen. Kor gerna skulde eg
gjevet meg til her i dan hyggelege rotstova hans Sander,
denne merkelege mannen med sine flogvits-augo og
sin sjølvskapte lærdom, som i vissa er hardla sjeldsynt
fyre ein mann, som inkje kjem stort utanfyre høgfjells
dalen sin. «Hadde norskt maal og norsk sed inkje voret
vanvyrde i landet, daa hadde detta flogvitet i vissa flo
get ut fraa dalsburet sitt til bate fyre seg og landet,»
tenkte eg strakst eg saag og høyrde honom. Dessverre
kunde eg berre stadna hjaa «denne gjennem dannede per-
sonlighed” eit litet bil, so vidt eg fekk sjaa paa dei for-
vitnelege samningarne hans fraa skog og mark og berg.
Heime-sysla mi drog, og so hadde eg spurt upp eit fylge
yver fjellet, som eg laut sjua til at naa atter dan dagen.
Eg nøyddest til at slengja skreppa yver herd og skilja
dat huglega laget. Dan kjære felagen min fylgjer meg
ut i tunet. Dat er godt hava viner paa vegom,» men
«tungt er fraa frendar fara.”

Takk fyr’ fylge, fagna mann,
og fyr’ kvar ei stund paa ferdi.
Um eg leitad heila verdi
betre idag eg ei fann.

Eg slepp dan trufasta handi. «Liv no so vel og heilsa
aat vinom i Oslo.” Han svarar blidlega: ,,Lukka paa
ferdi og vara deg no vel paa dan lange fjellvegen.’ Eg
legg i vegen, men snur meg upp i bakken. Han stend
enn paa same staden og ser etter meg.

Ned eg ropar mitt «far vel!»
Dogg i augat fram seg tvingar,
men med smil eg hatten svingar.
Lærar kjær, liv heil og sæl!

Takk hav du, som atter gav
meg dat slengda barnamaalet;
no dat skin som hjarta staalet.,
du hev’ gnikat rusti av.

Upp aa riset stadgar eg enn ein gong og ser meg
tilbakar. Dar gjeng han yver tunet og inn i stova, inn
til arbeidet sitt fyre deg og meg. Dar inn i bondens
stova sit han traattug og kærleg og dreg fram dat eina
gullkorn etter dat andra av landsens beste eignalut.

Detta var godt tankaslag at ganga med fyre meg,
som hadde braadhast. Dat nemnda fylget, som skulde
um fjellet, var tvo hallinggutar, som hadde sin hustad i
Sørfjorden i Hardanger og no hadde voret paa vitjing
hjaa skyldfolket sitt her i fremste dalen. Eg hadde bod-
sendt deim um dei vilde hava meg med og fenget svar,
at dei alt hadde klyvjat øykjerne, men at dei vilde bida
paa meg til klokka fjore paa fremste garden i dalen.
Klokka var tvo daa eg fekk bodet og lagde i vegen, men
fram til fremste garden var dat vel so ei mil, so eg
laut fulla hasta, og endaa var dat helder mindre von
um at eg skulde naa fram til tidar. Eg sprang meir en
eg gjekk, men daa eg kom til møtesgarden, vaaro Stein
og Tomas, so nemndest gutarne, alt farne ein god halv
time sidan, med ei kvit merr og tvo blakke hestar.
Detta var for godt lag at koma um fjellet i til at eg
kunde spilla slikt tilføre. «Betre vera daud en raad-
laus tenkte eg og lagde til fjells aaleine. «God von
gjerer vegen stutt.» Eg sprang etter frisk hestafaret so
sveiten sildrade, men sidstpaa miste eg dat med. Eg gav
meg do inkje, men heldt fra in mot sama ætti; dat gjekk
som ein gjeita-veg uppetter, som stundom var vegsyn og
stundom inkje. Eg sprang ender og daa upp aa ein
haug til at njosna frametter, men eg saag inke kvikjende.
Daa laut eg sidstpaa seta meg ned og draga anden,
halvsprengd som eg var, og kom so til at venda and-
litet ned etter dalen; jau, dar langt nede vardt eg var
nokot kvitt, som kom smaatt stigande upp etter. Dat maa
vera merri hans Stein. So var daa lukka meg god denne
gongen og,’ tenkte eg, og slengde meg hugheil paa vol-
len og rette glad ut dei trøytte limerne mine.
«Du er inkje tang paa foten du, er dat likt til, som
spring framum baade folk og fe,’ sagde ein ljosleitt,
spræk gut, med eit opet andlit, i di han sprang av he-
sten og gav meg dan trauste neven sin. Dat var han
Stein. Tomas, broderen, hadde gjort ein krok til syster
si paa ein stødul paa hi sida aat elvarfaret og skulde
møta oss andre morgonen ved Ustavatnet.
«No kann du hava godt av at kvila deg paa hesta-
ryggen,’ sagde Stein og gav merri ein snert, og godt
var dat i ruyndi. Men endaa hetre var dat ved solar-
glads bil at koina til hennar Margit, dan unga gjestmilda
kona paa Hodnberglege stødlen. Eg hadde inkje gjevet
meg tid til at smaka matarbiten sidan eg aat bisken hjaa
fru Pleim klokka sjau, og daa kann du tenkja deg til
kor dat smakte at seta seg til eit dukat bord med nykokt
dravle og rjome og lefsa med fjellsmør og ost. Daa
Margit kviskrade eitkvart i øyrat hans Stein, svarade
han høgt og smilande paa sin endefrainme maate: «Kann
i frakkafaiiten inkje eta denne maten. so fær han gjera
nett som han vil; men du tarv inkje ottast, eg tenkjer
han takkar til.» Og dat gjorde eg og, for sjeldan hever
eg haldet eit betre maal. Ho Margit utidradest i vissa
yver mathugen min. Og hyggelegt var dat inn i dat
litla selet. Elden sprakade lystugt paa aaren og kastade
sitt blakrande Ijos kringum i framromet og inn um dyri
til mjølkebudi paa alle dei kvitskurade kollarne. Tett ved
aaren saato tvo herdige slaattegutar skøytelaust kvilande
paa kvar sin krakk og skrattade aat dei kvike skjemtar-
ordi hans Stein. Burt i sengi stakk dat fram eit litet
skygt barnaandlit, som starade forvitet paa framandfol-
ket, medan dan bljuga moderi stod tett ved og kvilde ol-
bogen mot sengarstokken. Jamen kjenner eg som ein
Iengsel etter slik ei stund atter, her eg sit og skriv paa
minningarne um henne.
Daa eg um morgonen etter ein god svevn ved sida
hans Stein i høyet i dan litla utløda kom burt til selet,
var bordet alt dukat, og dan eimande koffiketelen stod
og ventade, medan fjellfisken fraa Ustavatnet hekk og
saud i mjølk yver eiden. Dat var synd annat segja en
at ho Margit har fram alt dat, som paa fe1iet munde
finnast.

Daa dan myrkleitte Tornas um morgonen hadde au-
kat laget vaart, og dan herdige Stein, til traass fyre dat
at vedret var vordet kaldt og ufyset, hadde teket seg ei
laug i dan kalde elvarhølen tett ved, baud me velfar med
dan snilde Margit og lagde i vegen kvike og hugheile.
Dessverre vesnade vedret smaatt um senn og dat tok til
at bera ned med vallasletta elder halvgota, som dat kli-
last i Hallingdal. Dat var fyrste rette uvedrsdagen eg
hadde paa ferdi. Dat var sjølvsagt inkje raad til at
sjaa stort av fjelli i kring seg; berre ender og daa, naar
vinden reiv i elingarne, fekk eg sjaa ein skimt av Hal-
lingskarvet og joklarne, som velta seg ned etter detta
storskorna, skardutta fjellet. Ussa! han hadde dat inkje
fjelgt han Sverre rued byrkjebeinom sine, daa dei sein-
haustes foro paa vilistig her i aatta jamdøger, matarlause
og i endaa myket verre forvedr. Eg kunde fulla vera
fegen, som var komen i so godt ferdalag i uvedret; for
alt dat at me inkje kunde sitja mange minut i senn paa
hestaryggen fyre kulde, so var dat daa eit kveikjande
kvild attpaa vabbing i myr og ulenda at setja seg upp
ender og daa, inkje at tala um kor godt dat var at faa
rida dei store elvarne. Dat hadde fulla voret hardla
ufjelgt at fara or klædom og vada i slikt vedr. Jamen
hadde dei voret seige, dei seks kannings-miler, som dat
er stødla millom, naar eg inkje hadde havt dan gilda
kvita merri hans Stein til hjelp. Men no gjekk dat so jamt
og so stødt, og naar vinden inkje kvein for hardt, so
svallade og heit lystugt med dei vituge og kvike fela
gom mine. Umfram fjellpistra møtte me inkje kvikjende
fyrr me komo til N o r d m a nn n s l e g r e t, ei drifta-
hamn midfjells ved Halnavatnet. Her skulde me beita
øykjerne og sjølv halda middag. Gjætarhytta, som ogso
ferdafolk nytta til herbyrge, er dan minste og laakaste
mannaheim eg hever voret i. Dyrr fanst dat inkje, berre
eit litet smette til at smjuga igenom, men um du kjem
vel inn, so slepp du endaa vel fyre at faa retta deg upp.
Paa nokre lyngbuskar, som laago paa snauda tufti, vaaro
sengklædi aat ibuen slengde. Her paa høgendet fekk eg
dan beste sessen, men gjenom rullesteinsmuren kvein vin-
den beint inn paa meg, so haaret flagsade kringum øyro
mine. Ei mjølkebytta og ei liti gryta var all husbunaden.
I ei kraa stod dat ein sekk med mjøl, ei hit med salt
og nokra lefsor; onnor nista saag inke eg. Kringum
i muren sprang dat ei liti markmus, som saag ut til at
vera tamd, ho saag so heimkjend og folkavan paa oss
med dei smaae blanke augo. Daa eg hadde fenget min
drjuge lut av felagsnista og kraup ut or detta undar
lega hidet, fekk eg augo paa ein skapnad, som nærmade
seg genom skodda. Dat var gjætaren, som kom og vilde
heilsa paa framandfolket. Han kom so staut og hugheil
stigande som ein konge, og dat var inkje likt til, at han
vantreivst i dan laake heimen sin. Eg fraus eg som
stod baade turr og god i regnklædi mine, men endaa væta
svakkade i dei holutte skoerne hans og dat draup av
klædom, so saag han lika raudleitt og heil ut, dar han
stod herdabreid og sterk. Ja han gladdest jamvel ved
nedburden, «for dat hadde inkje rignt paa fjora vikor,
og daa vilja inkje nauti taka hold.” Til eit undarlegt liv
at vera her i maanadar eismall paa fjellet utan annat
samlag en nauti, markmusi og «ei skrjonabok! « Eg
tykte dat skar meg, daa me foro ifraa honom, han saag
so einlieg og hjliplaus ut, dar han stod utanfyre dat
litla hidet sitt, som var laagare en han var sjølv. Men
han berre smilte hugheilt daa me baud velfar.

Um kvelden i god tid naadde me fram til fyrste
hardengs-stødlen i B j o r d a i e n, til dei tvo sørijords-
gjentorna Anna og Mareta, som fagnade oss paa dan van-
lega gjestmilda visi, daa ho Anna fyrst hadde fenget vita,
at eg ingen landmetar var, for etter som ho hadde røynt,
var dat slike utangar, som ho helst vilde vera fri.
Seli paa fjell-stødlom paa denna sida aat fjellet ero hardla
tronge, paa grunn av skogløysa og dei bratte, lange
stødls-vegjerne, som gjera dat so ovtungt at føra fram
nokot husvyrke. Inkje heider bid dat her uteslette elder
høylødor so høgt til fjells, so at eg og felagarne mine
luto liggja paa tufti dun natti, millom kjeroldi i eit sjølv-
gjort bol av hestadekkjor og sadelkoddar og annat dilikt.
Men daa vardt dat og so trongt i selet, at gjentorna luto
kravla yver mjølkebidni til og fraa sengi deira, under
glis og laatt fraa oss alle. Men endaa hadde eg fenget
sova hardla vel, um inkje han Stein hadde fenget dat
ulaget paa seg ender og daa at slengja eine foten tvert
upp au meg.

Dan andre dags fyremiddag, daa øyken hadde boret
eg yver B j o r e i a, laut eg slita laget med dei gilde
lagom mine, som ueigennyttig hadde skift nista med meg
og hjelpt meg med øyk og synt meg all mogoleg beine
paa vegen. Daa eg tok til pungen ved vegaskilet, sagde
Tomas: ,,Lat pungen kvila i fred,” men Stein ropade:
,,Kom inkje med nokot vas.” Brøderne skulde lenger vest
til Kinservik, medan eg vilde snøggaste leidi til fjorden.

Hardla lenge sat eg dar paa nuten og saag utyver
fjell og fjord og hyrde paa dunen fraa Vøringen, men
at eg sidstpaa kom ned, kann du skyna paa di, at du
held denna boki i handi. Fær eg god tid, skal eg maa
henda ein annan gong forteija deg korleides dat bar til».

Transkripsjon og opphavsrett til denne ved Olav Sataslåtten d.y.

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s