Av Olav Sataslåtten

 

Hallingdølene har gjennom hundreåra vendt seg både austover og vestover, men for folket i øvre Hallingdal var fjellet lenge ikkje ei grense. Det var ein arbeidsplass, ein handelsveg og eit samband mellom bygdene. Over vidder, skar og bratte dalføre gjekk bønder, handelskarar, prestar, embetsmenn, driftefolk og arbeidssøkjarar. Dei gamle rutene band Hallingdal til Hardanger, Sogn, Voss, Valdres og Numedal, og langs ferdselsårene voks det fram fjellgardar, stølar og overnattingsstader. Mange av desse er seinare lagde ned, men spora etter ferdsla finst framleis i stadnamn, vegar, vardar og forteljingar.

Denne artikkelen byggjer på Just Thoners omfattande artikkel «Litt om gamle samferdselsveier og nedlagte fjellgarder i øvre Hallingdal» frå 1927. Thoner samla historiske skriftkjelder, kartopplysningar, lokale tradisjonar og eigne røynsler frå fjellet. Her er materialet ordna tematisk og referert i ei ny samanhengande framstilling. Der Thoner blir sitert direkte, er språk og skrivemåte haldne i original form.

Utferd som livsvilkår

Thoner opnar med tanken om at utferdstrongen låg djupt i hallingen. Han viser til Landnåmabok, der Hallingdal skal vera den austlandsdalen som hadde den største registrerte utvandringa til Island. Nærleiken til Sogn kan ha hatt mykje å seia, men òg dei små ressursane i ein isolert fjelldal dreiv folk ut. Eit dokument frå 1327, rekneskapen til dei pavelege nuntiane over seksårstienda, viser ifølgje Thoner at prosten i Torpo ikkje makta å betala det han skulda.

«Utferdstrangen har sikkert ligget hallingen i blodet fra de eldste tider. Gamle beretninger tyder derpå.»

På 1700-talet skildra futen Wiel hallingen som ein handelsmann som fór gjennom Bergenhus len, Gudbrandsdalen, Hedmark og andre bygder. Der kjøpte han fe som om hausten vart drive mot kjøpstadene. Sorenskrivar Palludan fortalde på same tid at hallingane drog over fjellet om våren og kjøpte unghestar, som dei fødde opp i dei gode sommarhamnene i fjellet. Utferda hadde difor både økonomiske og sosiale årsaker. Ho var ikkje eit brot med bygda, men ein del av måten bygda overlevde på.

Segnstoffet om Villandsætta gir eit meir dramatisk bilete. Villandskarane fór vidt omkring, til Sogn, Voss, Aurland, Kongsberg, Lærdal og endå lenger. Forteljingane er fulle av slagsmål, frieri, dristige ritt og konfliktar. Dei viser ikkje berre eventyrlyst, men også kor tett øvre Hallingdal var knytt til områda vest for fjellet.

Hallingdal vende mot vest

Vegen mot Austlandet var lenge tung. For øvre Hallingdal fall det difor naturleg å søkja mot Hardanger og Sogn. Denne vestvende kontakten kan også vera ein del av forklaringa på at Hallingdal og Valdres frå gammal tid høyrde til Gulatings lagdømme og heilt fram til 1631 låg under Stavanger bispedømme. Biskopane måtte kryssa høgfjellet på visitas, medan prestar og andre måtte reisa den same lange vegen til domkapitlet i Stavanger.

Peder Claussøn Friis fortalde tidleg på 1600-talet om ei ferd over Halnefjell eller Hardangerfjell. På fjellet skulle det stå buer der reisande kunne overnatta, mellom dei ei «Biscopsbod». Han skreiv også at ferdsla var forbode frå bartolomeusmesse 24. august til krossmesse om våren 5. mai, slik at folk ikkje skulle bli overraska av snø eller gå seg bort.

«Siden hafuer hand 14 mile offuer Halnefield eller Hardangersfield til Hallingdal, oc ere der Boder paa Fieldet, som Folck kand blifue i om natten, aff huilcke den ene kaldis Biscopsbod.»

Futen Wiel, som skreiv i 1743, tvilte på at slike buer hadde funnest. Han kjende derimot til steinvardar, og særleg Biskopsvarden midt på fjellet. Det kan likevel vera at buene hadde falle saman i dei mange tiåra som var gått sidan dei siste visitasferdene frå Stavanger.

Kvar trudde dei bispevegen gjekk?

Spørsmålet om ruta til biskopane opptok fleire historikarar. Sogneprest O. Olafsen meinte at dei måtte ha reist gjennom Simadalen. Sysendalen vart etter hans vurdering ikkje rydda før på 1700-talet, og Måbøgaldene var neppe farbare for ridande i eldre tid. Frå Tveit kunne ein koma opp til vidda, vidare mot Isdalstølane, Instestølen og Kjeldedalen, før ein nådde Halne. Olafsbu kan etter denne teorien vera eit minne om bispeferdene.

Thoner peikar likevel på at historikaren Andreas Faye kan ha hatt rett då han la ruta gjennom Måbødalen. Faye kjende det eldste kartet over Stavanger stift, laga av biskop Lauritz Scavenius, som døydde i 1626. Kartet viser ein veg frå Hardanger over Bjoreia, Krækkja og Grøna. Nord for Halnevatnet er eit hus merkt «Hallning boe», og mellom Grøna og Ustedalen er Biskopsvarden teikna inn.

Den latinske teksten på kartet omtalar den svært vanskelege vegen over eit øyde fjell på tolv mil, med tre farlege elvar, til Hallingdal og Valdres. Kartet er ikkje geografisk presist etter moderne mål, men det viser at bispen sjølv kjende ei rute som førte frå Eidfjord til Halne og vidare mot Ustedalen. Thoner meiner difor at ferda kan ha gått opp Måbøgaldene, over Bjoreia og vidare langs Nordmannsslepa.

«Her går den meget vanskelige vei fra Hardanger over det meget øde fjell på tolv mil med tre meget farefulle elver til den nordlige del av Stavanger bispedømme, Hallingdal og Valdres.»

Kirkedøren og tvilsame tradisjonar

1. A. Munch hadde hevda at biskopane somme tider gjekk gjennom Kirkedøren i Hallingskarvet for å koma direkte til Hol. Thoner avviser dette som ein urimeleg lang og strabasiøs omveg. Han mistenkjer at teorien kan ha oppstått på grunn av namnet Kirkedøren, og ikkje at namnet nødvendigvis skriv seg frå bispeferdene. På Scavenius-kartet er områda rundt Hemsedal og Filefjell relativt tydelege, medan terrenget ved Kirkedøren knapt er kjent.

Også andre fantasifulle tolkingar hadde festa seg. Då det vart funne store dynger med reinsdyrbein ved Finse, meinte enkelte at dei kunne vera restar etter måltida til biskopane. Thoner avviser dette tørt. Beina måtte heller vera spor etter den omfattande reinsfangsten som vart driven ved Finse fram til midten av 1600-talet.

Embetsmenn på farefulle reiser

Bispeferdene kunne krevja liv. Biskop Håkon døydde under ei visitasreise i 1402 og vart gravlagd ved Torpo kyrkje. Fjellheimen hadde heller ikkje den romantiske tiltrekninga han fekk i nyare tid. Då professor Christopher Hansteen kryssa vidda i 1821, skreiv han om den sterke lengten etter å koma ned frå dei sørgjelege høgdene til den lågare verda.

Den mest kjende embetsreisa var truleg ferda til Ulrik Fredrik Gyldenløve frå Eidfjord til Hallingdal i 1667. Segnene skildrar han som ein folkeleg og uredd mann. Wiel undra seg over at ein så høgtståande person gav seg ut på ein veg der ein fattig bonde stundom måtte krypa på hender og føter. Vegen ned gjennom Hallingdal var heller ikkje trygg. Tollefsrudkleiva kunne vera så glatt at folk måtte leggja ein busk under seg og skli ned. Gislerudkleiva vart framstilt som nærmast ufremkomeleg når ho var islagd.

«Det var ellers forunderlig at se saa stor en mand at reise saa besværlig en vei, hvor en fattig bonde ofte må krybe paa hænder og fødder.»

Strondi, fjellbygda ved Strandavatnet

Den gamle ferdsla vart mogleg fordi det fanst busetjing og overnattingsstader høgt til fjells. Ved Strandavatnet låg det tidlegare ei lita fjellbygd som i Thoners tid nesten var borte. Den siste fastbuande var Anders Myrestølen, som flytta ned til bygda i 1912. Men tidlegare rauk det frå mange piper langs Strondi.

Thoner nemner mellom anna Hølgjigarden, Lein, Syregarden, Myrestølen, Osmundset, Nilsegarden, Vesle-Olagarden, Skriun, Ulevassbotnen, Ynglesdalen, Finnebotn, Gauteslein, Olavslein, Laukegarden og Raggsteindalen. Rundt 1880 var det enno fastbuande i Raggsteindalen, på Lein, Olavslein, Leino, Osmundset, Ulevassbotnen og Myrestølen.

Livsgrunnlaget var utmarka. Reinen fanst i fjellet, rypa heldt seg nær husa, og vatna gav feit aure. Korn var den knappaste vara og måtte hentast frå Ål eller vestfrå, ofte på hesteryggen. Fisk, reinkjøt, smør og andre produkt kunne bytast mot korn. Reisande kvilte eller overnatta på Strondi, og når uvêret stengde fjellet, kunne det bli lange kveldar med bygdenytt og forteljingar.

«De skal ha været mestere i fortellekunst disse gamle strondingane.»

Fjellbygdene gav rom for menneske som ikkje fann seg til rette i dei trongare sosiale forholda nede i bygda. Thoner fortel mellom anna om Birgit Bry, dotter til Torleiv Villand. Etter ei alvorleg valdshending måtte familien selja Bry, men heldt att Raggsteindalen. Der fødde dei tolv kyr og greidde seg godt, sjølv om kornet var knapt. Dottera Ragnhild Raggsteindalen vart nær hundre år gammal.

Fjellgardar som kom og gjekk

Også ved Ustevatnet fanst det fleire gardar og plassar enn i dag, mellom anna Nygard, Fjellberg, Dansarfet, Ørterdalen og Kjernsundlien. Nygard og Fjellberg er ikkje nemnde i matrikkelen frå 1723 og vart truleg rydda seinare på 1700-talet. På andre sida av fjellet var busetjinga i Sysendalen heller ikkje svært gammal. Garen er oppgjeven frå 1713 og Maurset frå 1758. Før desse gardane kom til, var vinterferda over fjellet endå meir krevjande fordi avstanden mellom faste bustader var større.

Dei høgastliggjande stølane vart truleg tekne i bruk mellom 1660 og 1820. Etter at utvandringa til Amerika tok til på 1840-talet, gjekk busetjinga i mange fjelldalar tilbake. Thoner viser til at 71, for det meste små bruk, vart lagde ned i Hemsedal frå 1860-åra til 1914. Også i Aurland forsvann fleire høgtliggjande bruk.

Vinterferda over Hardangervidda

Reisene gjekk ofte om vinteren. Tollef Nygard fortalde at den avsides garden hans då kunne få fleire gjester enn om sommaren. Vart reisande overraska av uvêr, måtte garden hysa og fø dei i fleire dagar, sjølv om mange hadde lite å betala med.

Svein Sletta skildra den gamle vinterruta frå Ustedalen til Eidfjord. Første dagen gjekk ein til Nygard. Andre dagen gjekk ferda over Nygardsfjorden og Bergsmulfjorden, opp Bergsmullia, forbi Svartevatn og over Kjeldanutane til Smyttestølen og Instestølen. Tredje dagen gjekk ein forbi Maurset og Garen, ned Måbøgaldene og vidare til Sæbø og Vik.

Langs denne ruta omkom fleire. Arne Løite og Torger Seimsodden frå Hol skal ha vore dei siste som miste livet før ruta vart merkt. Ei uvanleg ferd fann stad i 1855, då Sylfest Sæbø frå Eidfjord og ein kamerat køyrde eit lass humle til Ustedalen midtvinters. Hesten gjekk på truger. Både hesten og lasset vart selde i Hallingdal.

Mange reisande fór vestover for å arbeida, driva fiske eller handla. På heimvegen bar dei vadmål, åklede og andre varer. Børene kunne vera så tunge som dei makta å bera. Den økonomiske kontakten over fjellet var difor både varehandel, sesongarbeid og transport av dyr.

Nordmannsslepene og vegane til Aurland

To gamle Nordmannssleper mellom Hardanger og Hallingdal eller Numedal gjekk sør for rutene mot Ustedalen. Den eine førte frå Maurset langs Bjoreia, forbi nordenden av Halnevatnet og over Tuva mot Skurdalen. Den andre gjekk langs Svinta, under sørhellinga av Skaupsjønuten og vidare mot Dagali eller Numedal.

Mellom Strandavatnet og Aurland fanst fleire sommar- og vinterruter. Den vanlege sommarvegen gjekk frå Bry gjennom Grønsetlia, langs Strandavatnet og vidare over Råsdalen til Steinbergdalen og Øvstebø. Vintervegen gjekk frå Sveingardbotnen gjennom Tyrvlesbotnen og ned Findalen til Grønestølen ovanfor Øvstebø.

For å sleppa den vanskelege Aurlandsdalen kunne ferdafolket ta seg høgt over dalen og ned mot gardane frå fjellsida. Andre ruter gjekk over Gjeiteryggen, Vesterdalen, Hednadalen og vidare ned mot Stondalen og Vassbygdi. Fellestrekket var at dei gamle vegane ofte unngjekk sjølve dalbotnen, der stup, elvar og gjel gjorde ferdsla vanskeleg.

Hallingskeid var eit møtested. Her kjøpte hallingane hestar og andre dyr av folk frå Voss og Ulvik, som kom over Vossaskavlen og Osaskavlen. Halvor Berg i Hol fortalde at han sjølv hadde gått rutene, ein gong med ei sauedrift på meir enn tre hundre dyr kjøpte på Jæren. Også i Fødalen møtte lærdøler og hallingar kvarandre til handel.

Iungsdalen og livet i einsemd

I den avsides Iungsdalen budde det ein periode folk heile året. Elling Furuhaugen flytta dit i 1860 med kone og små barn. Han såg dei rike beita og meinte han kunne fø ein stor buskap, men det våte klimaet gjorde høyberginga vanskeleg, og to kyr døydde. Alt familien trong frå bygda, måtte Elling bera på ryggen.

Han gjorde farefulle vinterferder til Borgund, Bjøberg og Hol. Ein vinter var han borte i tre døgn for å henta fyrstikker etter at familien hadde mist elden. Kona greidde til slutt å få varme ved å skyta av eit gevær i noko stry. Den siste vinteren dreiv husa heilt ned, og familien kom seg ikkje ut på femten døgn.

Historia om Elling viser både draumen om sjølvberging og kostnaden ved å bu langt frå folk. Fjellgarden gav fridom, men gjorde familien sårbar for vêr, avstand og mangel på dei enklaste varene.

Grunke og førestellinga om ein røvarrepublikk

I Grunke ytst i Hydalen i Hemsedalsfjellet hadde det tidlegare vore fast busetjing og korndyrking. Ei skildring frå 1820 hevda at gardane vart gjorde om til stølar, ikkje på grunn av klimaet, men på grunn av innbyggjarane sine handlingar. Staden vart omtala som eit tilfluktsrom for skjelmar og brotsmenn, nærast som ein røvarrepublikk som spotta lov og styresmakt. Framstillinga må lesast som ei embetsmannsskildring, men ho viser korleis avsidesliggjande fjellbygder kunne bli oppfatta utanfrå.

«Der hadde skjelme og ildgjerningsmænd altid havt et sikkert tilflugtsted; der var tid efter anden opstaaet en hel røverrepublik, som spottede landpolitiet.»

Når fjellet kravde liv

Den store ferdsla hadde ein høg pris. Thoner gjekk gjennom kyrkjebøker og samla ei lang rekkje korte notat om menneske som fraus i hel, drukna eller vart borte på fjellet. Mellom 1759 og 1854 fann han dødsfall på Hardangervidda, Hemsedalsfjellet, Aurlandsfjellet, mellom Vass og Hovet og i andre fjellområde.

Dei knappe innføringane fortel om menn som gjekk etter reinsdyr, reisande frå Lærdal, folk frå Nes og Hol, og ei kvinne som i 1788 kom frå det med livet medan det tre år gamle barnet hennar fraus i hel. I 1818 omkom Knut Bjøberg og Torger Øilien i snødriv vest for Bjøberg. I 1854 måtte to numedøler forlata Tolleiv Kirkedeild på vidda for sjølve å berga livet.

Ei notisbok etter Ole Steensen Hammersbøen skildrar ei ulukke på allehelgensdagen i 1801. Tretten karar vart overraska av eit frykteleg uvêr. Elleve numedøler grov seg ned i ei snøfonn. To døydde. To karar frå Sletto i Hovet skilde lag med dei andre fordi dei trudde dei kunne nå fram til folk. Begge vart borte, og først to år seinare vart spor etter den eine funne nær Iungsdalen.

«De er redd fjellet, sa han, de vet hvad det betyr.»

Setninga Thoner fekk frå ein gammal mann i Hemsedal, forklarar kanskje kvifor ikkje endå fleire omkom. Folk kjende fjellet, frykta det og innretta ferdsla etter røynsle. Men kunnskap kunne ikkje alltid verna mot brått uvêr, utmatting eller feil vegval.

Lærdalsmarknaden og handelen mot vest

Lærdalsøyri var ein sentral marknadsplass for øvre Hallingdal. Alt på 1500-talet vart det halde ein stor marknad der om hausten. Hallingar og valdrisar selde smør, skinn og andre varer og kjøpte fisk, salt, lin, hamp, jern og korn. Varene vart frakta på hest over lange og farlege vegar.

Pontoppidan skildra i 1749 korleis bønder frå Hallingdal og Valdres kom for å byta eigne produkt mot bergenske fiskevarer. Sorenskrivar Palludan fortalde at folk frå Bergenhus len på si side drog inn i Hallingdal med fisk og salt. Ferdsla gjekk altså begge vegar.

Sjølve Lærdalsvegen var frykta. Vindhella, Galden og andre parti likna meir stup enn vegar. Lærdølene var i om lag 150 år fritekne frå militærteneste mot å halda vegen ved like. Likevel skreiv Wiel i 1743 at det ikkje gjekk eit år utan at nokon kom til skade.

Vegane frå Ål og Hol til Lærdal

Frå Ål gjekk fleire ruter vestover. Etter at det vart fast busetjing på Bjøberg og vegen over Hemsedalsfjellet vart ferdig i 1844, fekk desse rutene større betydning. Ein veg gjekk frå Leveld forbi Lyastølane og sørover ved Hølleskar, før han møtte ferdsla over Hemsedalsfjellet. Ein annan gjekk lenger inne i fjellet over Lauvdalen og nordre Halso.

Frå Ål og Hol kunne ein også ta kløvvegen over Djupsfjellet. Vegen gjekk frå Vass eller Hol inn mot Djup, gjennom Fødalen og over Hallingskeid. Derfrå kunne reisande ta seg ned til Nesse ved Borgund eller til Mo ved Rikheim. Rutene var bratte og farefulle, med elvevad, raslier og smale vegar over djupe gjel.

Kløvtransporten var nøye tilpassa hesten. Ei tønne sild vart fordelt i to skinnsekker, med tørrfisk oppå. Mannen bar niste og småvarer i skreppa. På godt skiføre kunne handelskarar klara turen på ein dag dersom dei starta i måneskinet ved to- eller tretida om morgonen.

Kjærleik og bruderov over fjellet

I segna om Elling Villand og Mette frå Stødno blir fjellvegen bakgrunn for ei kjærleikshistorie. Dei møttest på Lærdalsmarknaden og vart glade i kvarandre, men brørne hennar ville ikkje ha ein austmann som måg. Elling kom væpna til Stødno og tok Mette med seg på hesten. Brørne følgde etter heilt til Villand før dei snudde. Seinare vart det forlik mellom familiane.

Segna viser at ferdsla ikkje berre handla om arbeid og handel. Ho førte også til møte, giftarmål og slektsband mellom aust og vest. Fjellet skilde bygdene, men skapte samtidig kontakt mellom dei.

Hemsedalsvegen og St. Thomaskyrkja

Frå Hemsedal gjekk ferdsla i hovudsak langs den seinare køyrevegen. Om hausten og våren var det livleg trafikk til og frå Lærdalsøyri. I kløvtida reiste fleire saman slik at dei kunne hjelpa kvarandre med å løfta kløvene av hestane under kvilene. Etter 1844 kunne dei bruka kjerre. Dei henta mellom anna kjelar, lær, fisk, sild, salt, rugmjøl og brennevin.

Krøderbanen, som opna i 1872, endra handelsmønsteret. Meir av handelen gjekk no sørover mot Drammen, men drifter av kyr, sauer og hestar heldt fram over fjellet frå Vestlandet.

Nord for Grøndalsbotnen ligg Kirkeskaret, som etter tradisjonen fekk namn etter valfartene til St. Thomaskyrkja på Filefjell. Vegen skal ha vore synleg meir enn hundre år etter at kyrkja vart riven i 1808. Kyrkja drog til seg folk frå eit stort område, men valfartene vart også knytte til drikking, slagsmål og det styresmaktene kalla avguderi og usedeleg liv.

«Der vart mangein hest sprengt / og mangein møy krenkt / og mangein sprek kar dengt.»

Thoner fortel også om Peder Torchildsen på Kvelperud i Ål. Etter fleire år med sjukdom blant småfeet lova han ei gåve til St. Thomaskyrkja. Han gav eit altarklede i 1776, og då sjukdommen forsvann, vart trua hans styrkt. Slike forteljingar viser korleis ferdselsvegane også var religiøse vegar.

Andre samband gjennom fjellet

Mellom Ål og Hol var det trafikk over Skurdalen og Dagali til Uvdal. Etter at Torpomoen vart lagd ned som ekserserplass, kunne ålingar på veg til militærteneste gå over fjellet til Rukkedalen og Nes, og derfrå ta båtskyss langs Krøderen.

Mellom Hemsedal og Torpo var fjellet lettare å kryssa. Då Hemsedal etter tradisjonen var anneks til Torpo, gjekk prestar og andre embetsmenn over på kyrkje- og tingreiser. Folk frå Thørset kunne på vårskaren dra gjennom Siresletto til den gode kornbygda i Opheim og frakta korn heim.

Mot Valdres gjekk sambandet frå Lykkja og Langestølen ned mot Semle. Frå Grøndalen fanst ein gangveg mot Vang gjennom Storebotnen eller Næverskaret til Skakadalen. Desse mindre rutene viser at fjellområda var gjennomkryssa av lokale vegar, ikkje berre av nokre få hovudleier.

Frå nødvendige vegar til kulturminne

I Thoners framstilling er fjellvegane ein del av kvardagslivet. Dei vart brukte til handel, arbeid, kyrkjeferd, embetsreiser, jakt, driftehandel og familiebesøk. Gardane og stølane langs rutene gav ly, mat, eld og lokalkunnskap. Då nye vegar og jernbaner endra ferdsla, vart mange av dei gamle vegane og fjellgardane borte frå dagleglivet.

Likevel er historia framleis synleg. Nordmannsslepene, Biskopsvarden, gamle vad, vardar, kløvstigar og stadnamn som Hallingskeid, Kirkedøren og Kirkeskaret ber minnet om dei som fór. Øydegardane ved Strandavatnet, i Iungsdalen, Grunke og andre fjelldalar fortel om menneske som prøvde å skapa eit liv i område vi i dag helst oppfattar som villmark.

Just Thoners artikkel frå 1927 er prega av si tid, både i språk, kjeldebruk og vurderingar. Samstundes tok han vare på opplysningar frå menneske som sjølve hadde gått dei gamle vegane eller høyrt om dei frå tidlegare generasjonar. Når materialet blir lese kritisk og sett inn i ein ny samanheng, gir det eit rikt bilete av øvre Hallingdal som eit knutepunkt mellom aust og vest.

Fjellet var aldri berre eit hinder. Det var eit rom for ferdsel, handel, møte og busetjing. Men det kravde kunnskap, tolmod og respekt. Dei gamle vegane minner oss om eit samfunn der avstand vart målt i dagsmarsjar, der ei ulåst stølsbu kunne berga liv, og der eit uvêr kunne avgjera om den reisande nådde heim.

Om kjelda

Grunnlaget for artikkelen er Just Thoner: «Litt om gamle samferdselsveier og nedlagte fjellgarder i øvre Hallingdal», publisert i 1927. Den opphavlege teksten er transkribert av Olav Sataslåtten. Denne artikkelen er ei ny tematisk og språkleg bearbeiding ved Olav Sataslåtten. Direkte sitat er attgjevne i den språkforma dei har i transkripsjonen. Stadnamn og historiske opplysningar bør ved publisering kontrollerast mot originaltrykket, historiske kart og nyare lokalhistorisk litteratur.