Olava Engh: «I Hallingdal» 1928

Denne artikkelen sto første gang på trykk i Arbeiderbladet 06. oktober 1928. Transkripsjon fra original i Nasjonalbiblioteket ved Olav Sataslåtten d.y. Bildet er fra samlinga til Olav Oppsato og Sigbjørn Tormodsgard i Ål bygdearkiv. 

Olava Olsdtr. Sorteberg Engh 23.04. 1873—1955
Foreldre:
Ola Torsson Lislelien Sorteberg 21.05. 1827—1926
Foreldre: Tor Olsson Lislelien og Kristi Botolvsdtr. Espegard.
Gm Anne Hansdtr. Liåsen Sorteberg 03.04. 1848—1910
Foreldre: Hans Olsson Liåsen og Olea Kristiansdtr. Bjørnstad, Eidskog

Olava giftet seg 1903 m Gunnar Engh, Åmli. Barn: Arnljot 1906— kinodirektør, FN-repr. i Irak, gm Ragnhild …; Aslaug; Olav …— gm Berit … ; Tordis …— gm Alf Dagrød.
Olava var fødd i Eidskog. Åtte år gamal kom ho til søre Svarteberg og voks opp der. Ho
gjekk på Elverum lærarskule, og fekk fyrste posten i Eidskog. Så underviste ho på Gol frå 1894 til 1906. Der møtte ho ein annan lærar, det var Gunnar. Dei busette seg i Oslo, der dei arbeidde ved Tøyen folkeskole. Ho var ein flittig skribent i kvinnebladet Urd. Diktsamlinga “Dikt og draum” vart gjeven ut av vener i 1943.

«I Hallingdal

Dalen ligg der hildrande fager og fin. Djupt nede i dalsøkket fossar Hallingdalselvi. Mange steder og især i vårflommen, kjem ho farande i villt tråv, so kvite skumsprødten står um henne. Andre steder, som i Nes og Flå, tek ho det meir med ro, vert myrk, stille og breid. På båe sidor av dalen reiser fjelli seg høge, stengjande og gråsvarte med snø og iskavlar innimillom bjergskorturne. Nerare daldjupet er det skogkledde åsar med frisk lauvskog her og der omkring og med mørk, tung nåleskog. På båe sidor av elvi, upp i dalheldet, ligg gardarne i en rekkje, mange steder tredd som på ein tråd. Husdaer små og med få rom. Jamnast er det på kvar gard ei storpeisestugu med mønetak og bemsedal, kammers og kleve. Eit liknande bygg er det gjerne for gamlefolki på garden ogso, kårstugu,som den vert heitande. Sjølvsagt er det på mange gardar hus med fleire stugor og fleire rom. Det er gildt å koma inn i ei væn hallingstugu. Det glødar og brenn på peisen, og det er høgt og fritt under mønetaket. Den gamle veggjeklokka tikkar so høgtidsamt i det rosemåla klukkehuse. Det er høgsæte med langbord og krakk. Ofte er heile stugu rosemåla, og på skåp, seng, veggjer og dører står det kanskje også skrivi navn, gamle ordtøk eller også bibelsted. Hjå Knut, farbror min, stod det på
kammersdøri:
«Tro ikke alt du hører!
Elsk ikke alt du ser!
Sig ikke alt du vet!
Gjør ikke alt du vil!»

Gildt er det i Hallingdal å koma til kyrkja ein sundag å sjå den væne drakti dei enno hev deruppe. Ei kjerring frå Hol eller Ål tek seg statelig ut, når ho kjem i full kyrkjebunad, stille og høgtidssam med varsame steg og det fine lag ho hev med seg. Ho kan ikkje svinse og svanse fo myki. Det vilde ikkje taka seg ut, og huvubunaden vilde vansføyrast og sylvstasen vilde koma i ulage. Henrik Wergeland skal eingong ha reist igjennom Hallingdal. Han hev etter den turen etla eit fint dikt: «Til den vænaste gjenta i Hallingdal»:

«Hennar kind er kvite Jokuls
raudnande i morgons brand.
Håret ber ho i ei krone,
fletta inn med raude band.
Det er gylt som solestrålur,
som ei dronningkåpe sid.
Var eg no ein liten blome,
døye vilde eg der i o. s. v.»

Men gjentune i Hallingdal vilja ikkje vita av hallingdrakti lenger. Dei bruke nokk den væne bunaden sin til fest, men me må nokk segja at det er bydraikti som rår grunnen no. Men dei taka seg ikkje ut i den nye drakten deruppe, «Dei er lik kråka,» sa presten Hovden i eit ungdomsforedrag. Sikkert er det at gjentune i bydrakti er ikkje so staute som mor i hallingbunaden. Dei har ikkje hennar fine og stolte adferd. Hallingarne kjem kanskje eingong til å segja som Vinje skreiv um fjellstaven sin som han hadde kasta:

«Det gode skynar me lite på,
fyr burt me alt det hava lagt,
og aldri det atter meir kan få.»

Hallingbunaden er væn. Det glimar og blenkjer av sylgjer, spenner, sylvlekkjer. Ein full kyr kjebunad kostar upp til fleire hundre kronur. Det er dyrt, men hugs den varar heile livet. Sylvet går i arv frå mor til dotter.

Dei gamle gode skikker hev helde seg til det siste, men no fell det fort burt det eine etter det andre, Mange steder i dei øvste bygder heng det likevel mangt gamålt att. Kjem du uppover dit og vil te dig som ein som veit folkeskikk, så må du ikkje gå inn i huset med ein gong. Du må stå utanfor til einkvan kjem ut og bed deg inn. Den som kjem ut helsar deg med «takk for sist», um han aldri hev sett deg før. Ein stol vert sett fram til deg eller du vert vist burt i langbenken med dei ordi: «Du må sjå åt å få sitja!» Dei hev hittil vore gjestfrie der uppe. Og kaffin vert snart reidug, og du skal fylgje ut i kammerset elder nyestugu. Mannen elder kjeringji gjeng då ofta fyre deg og bed: Kom no selande hit og få deg ein kaffidrope. Husmori bær seg ille at maten er for dårlig. «Det er så «uvant» at du fær det ikkje ned» segjer ho, um maten er aldri so god. Er du ikkje langreist, so fær du atåt kaffien rjommebrød, mjølkeprim, kaker. Er du langfarande,so fær du også fladkbød og smør, gamalost og spikjekjøt, potetkake og lefseklining, hvis det er ved ei høgtidshelg. I dei øvste bygder hev det ikkje vore skikk at nokon av husets folk hev sittet med ved bordet. Den framande skal vera åleineved bordet. Døri vert attleti. Ingen hev bod å sitja der og ovundehonom maten. Noko som syner atdei er gjestfrie deruppe er, at dei hev framandsmat ståande, på voni,som dei segjer, um nokon skal koma. Til framandsmat reknar dei rjommebrød, mjølkeprim. og alle slags kaku. Rjommebrød må dei ha fyrst og fremst. I Ål er det stor skam for ei kjerring å ikkje ha rjommebrød i huset. Det syner, at ho duger ikkje til å ha huset i greie.—

Det er no forbi med den tidi då «kniven sat løst i hallingdølens slir». Men det kan då likevel henda, og ikkje so sjeldan helder, at det gamle hallingblodet brusar uppatt og synér kven dei unge er ætlingarne åt. Kome de upp i eit «gjente-gjestebod», skulde de sjå: Kaffin er drukken, ølbollen gjeng rundt og spelemannen sit i høgsetet. Springdansen gjeng lett og taktfast. Er det myki brennevin, vert det snart villare, og det er ikkje vondt å skyna, at det er komen «varg i veum». Er det for mykji drikk, tyder det på at ein elder fleire hev vondt i sinne, for det er dei som hev skjenkt for mykji av lommelerka. Spelemannen skynar det, og kanskje han også hev fenge for mykji av det sterke. Fela læt ikkje lenger lett og lokkande, men stormande hardt og villt skjer ho upp i Kjednbarden eller Fannitullen, elder kanskje:
«Rotneims-Knut, leug og mjuk,
det finst ikkje gut,
som jaga ’n ut,
utan det vore kan Rotneims-Knut.»

Men fram på golvet sprett dei alle som rom kan få i ein lausdans. Dei gjer hallingkast, hoppar og sprett, krøkjer seg, tvinnar og svingar seg etter låtten.

«Det finst ikkje gut som jaga ’n ut.» Men ein av karane gjer seg vill, han gjeng i vegen for dei andre, krøkjer foten undan dei, hujer og skrik: Vilja de slåst karar? Og so kan det berast i vegen og slåstinger er i full gang.

Eit gamaldags brudlaup i Hallingdaler noko av det gildaste, du kan vera med på. Eg hugsar fyrste festarølet eg var med i. Eg stod på tunet i brudlapsgarden med eit stort porselænsfat som bruregåve. Folk kom køyrande og gåande frå alle kantar i sin finaste høgtidsbunad. Det lyste og skein i alle fargor i sylkjeplagg, i perlebrystdukar og sylvstav. Mange bar rose måla sendingskorger elder dylar fulle av gjestebodsmat. Det var rjommebrød, eller lefsekling, fløytevaflar, dylle eller rjommegraut.

Reldedeia (ei uppvartningskona) stod ute og tok imot sendingane. Kjøkemeisteren bad oss velkomen og medan spelemannen stod ved troppi og spelte ein fin hugtakande slått, gjekk gjestene inn i stugn med stor vyrdnad og helsa fyrst på brureparet som stod ved skåpet, stille, alvorsame og stive som tvo bilætstyttor. Kjellarmannen kom snart berande med ein diger rosemåla ølbolle med maltøl so sterkt, at kvite frauhatten stod over, og baud umkring, og kjøkememesteren kom med skjenk. Då det leid framover, vart me sessa tilbords, og det vart litt strid om rangen. Alle vil de vera smålåtne og taka plassen lengst burt ifrå brur og brudgom. Brurkjerringarne og brursveinane sat sjølvsagt med brur og brudgom. Maten var god. Det var småmat i store rosutte spilkummer, lefsekling, påsmurt fin rugkaku, dylle og rjommegraut, øl og brennevin. Då kjøkemeisteren hadde lese bordbøni etter maten:

«Sa takkar vi Gud vor skabermand
som gir oss vår næring av land og
vand o. s. v.»

vart me alle samla i stugu, der brur og brudgom eilereide stod ved skåpet, Enno hugsar eg bruretala åt kjøkemeisteren, ein gamal skulemeistar. Den begynte slik: «Dæ’ æ fint vær idag, soli skin, men det æ ’kje alle dage sum era slike. De æ summe daga de kjem ein skyfloskje og kanskje ein regnskur mæ, og ei kald vindkule kjem kanskje og riv og slit i deg. Til dikkon som stå der ved skåpet vil eg sea at slikt æ de for ektefolk i heile livet. Me kan ikkje venta oss berre solskinsdager o. s. v.» Brur og brudgom tok så farvel med far og mor og syskin. Bruri gret. Men ute på tunet, medan hestane vært fyrispennt, stod spelemannen og let reiseslåtten strøyme ifra hardangerfela, so det skar i oss. Det
tok noko tid, fyrr dei fekk ordna ferdi, og ølskåli gjekk endå ei gong rundt, men so bær det i vegen.

Først køyrde brudfolkene, so kom bruri åleine med brursveinen, so brudgommen, og deretter slekt, grannar og vener, og ferdi var lang, 26 mestar. Soli glitra og skein i vårlauvet og i ringlande blankt selety. Då kviskra gamle Birgit til meg: «Grudskjelov! Ho Åse fekk sol over hårlaget og brurekransen –ho vart solbrur! Berre det no ikkje vilde koma noko vondt over brureferda,» sukka ho. Det gikk bra, heilt til me kom til Gullhagabrui, men då sprang det ein selapinne, og me møtte gamle Turk-Anne med posen på ryggen. Ho, stakkar, visste ikkje at ho var eit dårlig varsel og stod der i vegkanten og glante på oss. Det gikk likesom ein støkk gjenom heile ferdi. Hesten og ferdi måtte stane til dei hadde funne att selapinnen.

«Herregud, korkje dette med «Turk-Anne» eller dette med selapinnen spådde godt. Men bror åt bruri var snøggtenkt, han berre sendte glas og flasker rundt. Brureferdi skulde ha skjenk på vegen, og so nevnte dei ikkje meir «Turk-Anne» og selapinnen. På heimvegen hende det, at ein av dei fyrste hestane vart skremd av eit børseskot og heldt på å køyre over brur og brudkom som no sat saman heimover ifrå kyrkja. Um det ikkje spådde godt dette med hesten, so var det ei stor ære det med børseskot og smelt ifrå gardar og skogholt rundt umkring. Komen heimmatt i bryllaupsgarden, vart me på tunet vel mottekne med øl og dram, og medan heile gjestebodslyden gjekk inn, stod spelemannen ute og let brurelåtten. Då nonsmaten, kaffin og mykianna vart ifråsegjort, var det kvelden, og då fekk me «hetledansen». Bruri kom ifrå loftet (staburet) med fylgjet sitt. Brurestasen var teke av benne, både hårlaget og sylgjekransen. Ho var i kjerringbunad med kvitsauma hette og sylkjepannelin. Det gule håret hang langt og krullut nedover det rosutte overlivet og den svarte stakken. Det blenkte, det glimta og skalv i sylvstasen bo bar. Ho var høg, fin og rakvaksen. «Å nei, for ei væn kjerring ho Åse vart,» kviskra det omkring. Ho bar eit glas i høgre handi og ei gamal rar flaske eller karaffel i den venstre og skjenkte ein søt vin, og me tok imot og ynskte: «Til lykke med hetta.»

Brudgommen kom straks etter og skjenkte av eit sterkare slag. So vart det lagt i skåli og hettedansen begynte. Bruri dansa fyrst med brudgommen og sådan med brursveinerne, og so med slekt og vener so lenge ho orka. Alle såg på henne og alle tenkte sitt. Det var som ho dansa heile sin glade ungdom ifrå seg. No var det slutt på alt. Åse kom ikkje oftare til å sove ved «nordrennan vatn», ho kom ikkje oftare til å hente steinar ifrå 3 vassuppkomur trettendag jol og sidan sova på dei 3 torsdagskveldar på rad.Helder ikkje kom ho joleeftan til å gå baklengs tri gongur rundt stugu med ei kaku i munnen. Nei no hadde ho fått den ho skulde ha, og ho hadde ikkje bod å drøyme meir eller å møte nokon. No kunna ikkje gutarne meir liggja på Iur etter friarane hennar laurdagslveldane. Ikkje kunna dei meir stiltre seg upp i loftssvale, ein, tvo eller tri i fylgje å «rope på»: Kos æ dæ? Sova dæ gjentu? No må de vakne og læte upp! Da va da fælt så de sove!» Sommetider hadde dei vore ein heil flokk med dragspel og munnharpe : «Åse, no må du skunde deg
å leta upp.» Ho hadde vore ei gild gjente, og det var ingen som hadde fått noko vondt å segja um
henne. «Ja, no lyt du danse siste dansen med meg.» segjer granneguten. Ho blaiknar, men fylgjer med idansen, og fela let sårt og vedkjømeleg:

«Huttemegtu
vesle Kari Rud
du skal få danse metten din du»

Alle augo fylgje bruri og denho dansar med. Alle veit at det hevvore noko imillom desse tvo, men ingen veit kvi ho gjorde slutt.Og dansen gjeng. Golvet er fullt.Spelemannen sit i høgsætet og trør takten til låtten, men det er somfela klunkar og klagar og græt:
Huttemegtu vil dra meg tru. Då spring det ein felestreng, ogdå er det at Knut Bergastøl stemmer i den gamle visa:

«Det er den største dårligheit
i verden vera må
å gjeva hurt sin kjærlighet
til den man ei kan få.»

Andre kvelden hadde me stabbedansen. Tri stolar vart sett burttil skåpet. Brudgommen og tvo andre karar (helst brursvainarneeller dei nemmast skyldte) vartleide burttil stolarne og sessa der.So vart bruri funnen og sett i fanget åt brudgommen, og dei andrefekk også kvar sitt fylgje i fanget. Øl og dram vart bydd stabbefolket,og ein rosemåla bolle vart settfram. No var det åt spelemannen dei skulde «leggje i skoli». Når ølog dram vart smakt og penganelagt i skoli,, dansa dei tri par folki ein frisk springar, og medan vart nye folk ført på «stabben». Alle måtte på «stabben». Blandt dei unge var der ei stor spaning medan stabbedansen stod på. Mang eigjente hev site i fanget på guten både heit og kald. Somme hev sitemed eit eitrande sinne. Guten kunna spyrja seg sjølv: Kven hev no fått nosen upp i dette her tru?
Eller: Kva er det for ein sladrehank som ba vore ute no tru? –

Tredje dagen var eg so trøytt at eg måtte gå heim ifra heile gjestebodet. Vegen låg langs etter elvi, og då høyrde eg den einaste gong i mitt liv fossegrimen. Heile vegen høyrde eg fela hans ifrå elvi. Same låttarne brukte han, som me hadde hatt i bryllaupet, og trollspelet sette seg so fast i øira mitt, at eg totte eg høyrde det i fleire dager det same uppatt og uppatt; «I Hallingdal er det så godt å bu, der guten kan gjenta i springdans snu -sudli sudli og dudlidu.
OLAVA ENGH

 

 

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s