Lars Reintons artikkel «Folkedans og folkelynne» i Dagbladet 1922 som uttrykk for hans syn på folkedansen og slåttetradisjonen i Hallingdal

Av Olav Sataslåtten d.y.

Lars Reinton er en av de mest betydelige lokalhistorikere Norge har fostret, men hans forfatterskap inneholder ingen skjønnlitterære verk. Hans dagbokskildringer, anonymt utgitt under tittelen «Rolv Rimes dagbok» i 1932, er fortløpende nedtegnelser av hendelser, og gir ikke uttrykk for refleksjoner rundt kulturen han var båret frem av. I så måte gir avisartikkelen fra 1922 et verdifullt innblikk i hvordan Lars Reinton betraktet hallingkulturen, og da spesielt folkedansen og hardingfeleslåttene som et av de viktigste uttrykk for den.

Reinton var født i 1896, og i 1922 var han altså 26 år gammel. Da han skrev denne artikkelen i Dagbladet var han ferdig med lærerhøgskolen i Volda. Kåre-Olav Solhjell skildrer i «Hol i hundre år» hvordan Reinton før dette tidspunktet hadde mistet sin barnetro, noe artikkelen på mange måter er et klart uttrykk for: «Omskiftet kom i lærarskoletida i Volda. Det var der han valde «beintframvegen». Samtidig mista han barnetrua. «Eg fær meg ikkje til å beda til Gud slik som fyrr no. Eg hev mist den barnlege tillit til han», skreiv han som 19-åring». I 1921 begynte Lars sin akademiske løpebane på veg mot dr philos, og han var student ved Universitetet i Oslo da artikkelen i Dagbladet ble skrevet.

reinton

Utgangspunktet for artikkelen er betraktninger han gjør på en studiereise eller ferietur til pasjonsspillene i Erl i Tyskland. Trolig har utenlandsturen vært med på å sette hans egen bakgrunn i en bredere kulturell kontekst, og i det han har den på avstand blir han også i stand til å reflektere over den betydning og rolle han mener den har hatt og må fortsatt inneha i et Norge som ennå var en ung, selvstendig nasjon. Det er åpenbart at Reinton, som de fleste hallinger aktive i målrørsla og organisasjonslivet, så på folkekulturen som et springbrett for støpningen av den nasjonale identiteten og egenarten; den var langt  fra en ferdigformet entitet på 1920-tallet, i brytningstiden mellom landsmål-riksmål, bygde- og bykultur.

Først skildrer Reinton folkedansen slik den fremstår for ham i Tyskland, England og Sverige:

«På ein tur til passionsspel i i Erl fekk eg ogso høve til å sjå tyrolsk folkeliv, og dans. Eg tykte det var svært forvitnelegt, og tenkte med meg, at kunde eg herre gjev eit lite bilete att av denne folkedansen, so vilde det ogso kan skje interessera fleire. Noko av det fyrste eg spør um, når eg er i framandt land og vil lære sjølve folket å kjenna, det er, um det finst folkedansar, og um det er høve til å få sjå dei. Det finst ingen betre måte å trengja direkte inn i folkelynnet på, enn ved å studera folkedansen, folkemusikken, og folkesongen. Nå, det veit kanskje alle fyrr.

— Men ikkje alle brukar den måten, det er kanskje ikkje av vegen å nemna det på nytt. Synet av ein flokk ungdom i leik etter gamall sed og skikk fortel mykje, ikkje berre um dei einskild ungdomar som nett då er med i dansen, men fortel um ætti åt desse attigjenom, kanskje ned til uminnelege tider, etter kor gamle dansane er. Og som oftast er desse dansane overlag gamle, og det at dei har halde seg gjenom alle desse åri, og endå den dag idag kann bli dansa med liv og sjæl og full overgjeving, det fortel at dei må spegla av det innarste naturgjevne lynnet hjå dette folket. Ein ser difor i dei eldste og mest landssermerkte dansane sjølve folket sitt naturinstinkt, den innarste sermerkte karakteren åt folket nekt, berrlagt, slik det er utvikla av naturi og nedervt gjenom desse lange lange tider. Har ein set dalkarlane og dalkullone i sine enkle rene nasjonalbunader i leik og dans um maistongi på strendene» ved Siljansjøen t. d., — so tykkjer ein ein har kjendt det svenske dalafolket i ættleder.

Ein ser dei vyrdelege og sjølv trygge stiga fram, rolege, utan bråk, — for det meste statelege, med eit visst atterhald. Dei kann vera kvikke, og svenskane kann vera kvikke i leiken;— men heller ikkje meir. — Det kann vera ålvor, og då helst høgtideleg ålvor, og det kann vera spelande liv, leikande, flikrande, og smilande humor, =— men aldri lidenskap ofse. —- Dei gløymer ikkje seg sjølv slik i dansen at urinstinkti åleine talar gjenom andlitsdrag og rørslor. Det er kultur over det heile. Dei dyrka viddene endelaust burtetter dei lågnande åsane kring Siljansjøen har gjenom hundradår verka som olje på toppande sjø, — ofsen har lagt seg, smilande blidt, rolegt vyrdeleg ligg landskapet innetter. Ein kjenner seg vel millom den dansande ungdomen, smiler trygt som dei andre, det er ingenting som uroar og gjev otte, ein tykkjest kjenna, at ein er midt i eit folk med høgkultivert kjensleliv.

Eller ein sit ute på dei rolege viddene inne i hjarta av England, ute ved Avon i Avondalen f. d. Ein ser Avon glida stilt framum, dei store lauvtrei bøygjer seg utover og speglar seg av, — dei låge åsane dreg rolege linor burtetter kveldhimmelen. Då er det som ungdomsflokken stig beinast ut av naturi, når han marserar inn på leikarplassen, og byrjar sin gamle nasjonaldans med mangfarga sløyfor frå akslene og kring livet, og med mildt singlande bjøllerader kring kneleddet og nedetter leggen, i høgtidsamt upptog, og med tilmælte rolege rørslor i linnfrisk rytmus. Soli sig gjerne nett i same stundi glodraud ned bak dei låge åsane, og dei tusundår gamle Morris dansane fær atter, trass i sitt humorkvikke nyare islæt, sitt gamle mytologiske, gudsdyrkande innhald, og skrid høgtidssamt fram. —Dei fortel um eit religiøst huglynne hjå det engelske folk, som stikk djupt. Og etter som nye dansar kjem til, med gratiøse svivande rørslor, med svingande kvite dukar i flagrande leik, so stig Shakespeares folkeverd fram fyre ein, klårt og livande gjenom dansen. Folket med det urgamle religiøse instinktet, som har sans for det mystiske og det drøymande vene, for ålvoret og det reelle og det flagrande humoret på same tid. «The Tempest» med sin Arill og «The Midsummernightsdream», med sit leikande draumliv, det blir ikkje lenger fantasi, — det blir eit stykke folkeliv – folket i leik. Det blir endåtil naturleg nok at sjølv «Falstaff» med sit robuste humor endar i glad alvedans.

Her er heller ikkje spor av ofse. Her er berre leik, alt neddempa til fagerdom og harmoni, enno med tydelege vitne um gudsdyrking, soltilbeding. I denne eldgamle tilbedingsskulegang er dei kultiverte til rolege harmoniske menneskemed vyrdeleg prosessionsvoren burd, endåtil når dei går åleine, utan høge kast og utan ofselege utfall og kjensletoppingar. Kven skulde kunne læra dei gleda i å kunne toppe seg, falle stupbratt, og atter flyga himmel høgt, og gje seg fanden i vald i ein augneblinks vill leik? Det kann i allefall ikkje bakkerundingane kring Avon-dalen, heller ikkje kring Themsen-dalen. Det fører til at endåtil ein dans som «Sverddansen» blir berre ein fin stilfull leik med dei blanke våpni. i— Det gamle krigarinstinkt er kultivert inn i ei leikande formav venleik. — Det brutale, råe som høyrer saman med våpn er burte, og leiken løyser seg upp i ein høgtidssam prosession med våpni tilslutt samanfletta i eit kunstferdigt «lock» bore høgt i brodden med ei høgtidssemd som um det skulde vera hostien sjølv i brodden for ein katolsk Frohnleichnamsprosession.

Den religiøse, mystiske stemningi i naturi saman med religionen sjølv har lagt eit djupt religiøst serdrag inn i det engelske hug lynnet. Det fortel folkedansen. Går ein so inn millom fjelli ivårt eige heimland, inn i øvste Hallingdal t. d. — Der er kanskje brudlaup. Folket møtest til gledai leik. Dei eldgamle dansane går atter livlegt over tilje. «Springar» og «Halling». Iei natt eller tvo gløymer dette folket seg, som elles ikkje so lett berrlegg sitt eige indre, men heller til daglegdags løyner sitt sanne eg i gamalltilvandt atterhald, — og openberrar heile sitt sermerkte lynne».

Det er når Reinton skal skildre folkedansen og hardingfeleslåttene i Hallingdal at kontrasten til den utenlandske dansen og folkekulturen fremtrer. Beskrivelsene han gir i denne artikkelen er nok unike i forhold til sitt eget forfatterskap, og det som i grunn må sees som et markant fravær av tilsvarende drøftinger eller skildringer i dette. Han skriver:

I «Hallingen» og «Springaren» er det i slike stunder ikkje mykje av den svenske flagrande leik. Ein ser ikkje mykje av smilande Siljansjøstrender, med sol inn i millom kvite bjørkelegger, i tonar ogrørslor og andlitsdrag. Det er heller ikkje mykje av den engelske rolege Avon-elvi, eller den høgtidsame religiøsiteten i stemningi».

«Så følger selve kjernen i Reintons betraktning av folkedansen og folkemusikken i Hallingdal: «Nei, ein merkar at her er det korkje soli eller soltilbedingi som har skapt dansen, her er det meir fjellet og tilbedingi av eigi kraft. Det er den gamallnorske religiøsitet som går igjen: Eg har berre ein gud, min eigen styrke. Her kviler dansen på reint menneskelegt grunnlag. « Ei merkeleg blanding av leik og «kamp for livet». Dalbotnar saman med snøtoppar og fjell, roleg flytande løkelvar og løyndomsfulle bakevjar saman med stupfossande bråe fall i dynjande kraft». Reinton knytter som vi ser naturen i Hallingdal sammen med hallingdansen og slåttetradisjonen, og maler et tablå der naturkreftene danner hovedmotivene og sørger for å gi næring til det musikalske uttrykket som ligger i bunnen av dansen:

«Roleg byrjar springaren. Paret går frametter, reikar i leikande takt etter dansemelodien. Det går smilande likegyldigt, som um det heile ikkje kom dansaren ved. — Berre leik enno! Og det har ein halling ikkje noko med. Det er han med på berre på lessom. Han slentrar frametter, slapp i beini og heile kroppen. Ein kunde tru her var korkje kraft eller liv eller livsmot. — Løkaelvi med den løyndomsfulle botnen! Bakevja som likeglad leikar mad flisene som kjem rekande! Med eit kastar han gjenta fram, rundsnur etter fingeren so gjenta: går som ein kåtil, fylgjer, med, segane spenner seg, føtene trør fast i golvet, kroppen reiser seg. —- Det ber fram mot fossestupet! — Endå går det rolegt rundt. Stemningi arbeider seg upp. — So byrjar han «flettesnu», og smått um senn flyt heile den latente livskraft og den instinktive som elles kanskje ligg kviler saman med nevane i bukselumma, ut til ytste sene og sege, og heile kroppen blir stål og urkraft. — Korkje sol eller kvite bjørkelegger, korkje religiøsitet eller tanke på atterhald er til lenger. Berre kjensla av uhorveleg kraft og livsmod og livsgleda og handlingstrong strøymer gjenom alle lemer. — Mannen er i hardeste «strid for livet» — og er sigerherre. — Kva skal so hindre han frå å njota si sigerkjensla? :— Det kann ingenting. — I ofseleg fart går det rundt og rundt, medan fotkælen i tett takt trampar i golvet so det ryn i stova. — Av seg sjølv sprett han som ei stålfjør uppunder bjelketaket. — Lett som ei fjør er gjenta å kasta upp i lufti. — Av seg sjølv er ein atter i takten. Ofsen må gje seg luft, han hauker spontant, skrik. I høgste potens lever han i den augneblinken. Men det legg ein merke til at skriket det er aldri villt, det kjem frå ein kultivert menneskeleg kjensleofse, og har rein menneskeleg klang, inkje av villdyret. — Han har nått toppen — og må atter ned i dalbotnen. —Til næste fjellstigningi kjem.

Interessant nok er det mesterspelemannen Sevat Sataøen fra Ål Reinton trekker frem som den fremste tolkeren av dette spelet:

«Det er ein slått som dei gjerne spelar øvst i Hallingdal. Han er gamall og heiter «Kristi Vangji». Den som har laga den slåtten har visst kva han gjorde. — Han har sikkert sjølv dansa med i mang ein springdans med liv og sjæl. For slåtten er einast eit spegelbilete av kjendeskiftet og dei uttrykk det gjev seg under dansen. — Og dermed er denne slåtten vorte eit bilete på grunn håtten i den hallingdalske folkekarakteren. Den som vil ha eit inntrykk av kva ein halling gjenom hundrad år har vore og enno igrunnen er, han skal gå til Sevat Sataøyn og få han til å spela «KristiVangji» ein dag han er i godlag».

I ‘Rolv Rimes dagbok’ skildrer Reinton sin opplevelse av spelet til Sevat Sataøen ved kappleik i Bøndenes hus i Oslo i 1918: «Sundag 13.oktober 1918.Eg vart kry idag. Jamenn vart eg det. — Stor konsert i «Bondeheimen maavita. Kappleik paa hardingfele millom landsens beste landet rundt. Der var mange fraa Telemarken, Mostad fraa Hardanger, Ein fraa Voss, fraa Sunnfjord, fraa Krødsherad, fraa Valdres, Bergen, og fraa Hallingdal, 23 ialt. — Og det som var det byrge var, at ingen tok lyden soleis som Sataøyn fraa Evje. Han tok lyden med storm. Det var ein einaste som kom upp mot honom: ein Groven fraa Telemark. Men aa døma paa fagningi so var Sataøyn ogso over han. Det er ærefullt for Hallingdal, og dermed for meg. — Det var ein lyst aa sjaa og hoyra Sataøyn, rein njoting. Fine drag med bogen der, reint overlegne. Det var ei kvila, aa hugga seg i tonane hans, dertil ei kveikjing. For der var baade fart og liv der. — Ikveld skal det vera møte, til aa skipa eit lag til fremjing av nationalmusikken”.

Reinton skriver videre i artikkelen i Dagbladet: «I den slåtten er hallingen riktignok heidning, — det han liketil det siste har vore og enno i stor mun er. — Blank-Ola og «Willandskjempune frå det 17. og 18. hundradår går enno att i han, so som dei ogso so ofte går att i folkelivet, endå um dei i det siste har vorte ein god mun kultiverte. Det er ikkje spor av sentimentalitet i denne slåtten. Det som er mildt i han er berre sovande urkraftigt liv, — hallingar med hendene i bukselummone, — som å sjå til tek likegyldig mot det alt tilsaman. Det vene med det aller venaste fær same ros: — «Ja, det er ikkje so værst.» Det beste med det aller verste vert å sjå til tekemed same ro: «— Eg er like glad eg, sa guten, han sat og gret!» Med hangande akslar og slentrande gang og lialvålvorlege ord, tvetydig spøk i likeglad tone går han sin veg, men med ei sjølv trygg kjensla av eigen styrke, — som kann toppe seg til den utrulegaste kraftyting og det største karsverk i den augneblink han står overfor uppgåva som grip han heilt tirrar hans mannlege æreskjensla og set hans ry um å vera «god kar på spel. — Då kan det med eit koma til syne urkrefter som ingen hadde drøymt — Han tek sitt skippertak, Set ein augneblink verdi i undring, — stikk so hendene i bukselumma og ruslar vidare.

Så igjen knytter Reinton sammenheng mellom denne urkraften og folkedansen:
«Folkedansen syner at det ligg uhorveleg med latente krefter ute i folket, berre dei vert utløyste. Der er naturkrefter hopa upp gjenom hundradår i eit liv i inderlegt kontakt med moder natur, det store kraftgjevande moderbrjostet. Ingen dreg seg utan skade på helsa burt i frå moderbrjostet. — Det vil alltid gå utover ryggmergen.

Eg veit ikkje um det er å leggja for mykje i det, men den kjensla trengjer seg inn på meg
når eg står over for ein flokk bondungdom som gjev seg i full overgjeving i sin springar og hallingdans, og ser den friske uventa kraft som i desse augneblinkar kann falda seg ut, kjensla av noko løynt mektigt, som imponerar. Det er den same kiensla som ein har, når ein møter noko stort, som ein ikkje ser botn på, der ein – ikkje hadde venta nokovidare. Fantasien synest øygna noko uendelegt bak grensa for auga. — – Eller det er noko av den same kjensla som ein står over for geniet med, når det naturleg og liketil ruslar sin veg frametter, og so fyrr ein veit ordet av det, har den med eit liketil grip toppa seg og skapt det umåtelege, det ugjerlege. Eller endå betre, det er som å Stå framfyre Oskeladden sjølv. Ha er det ein tykkjer kjem slentrande, likeglad med hendene i bukselumma. Brått fer hendene or lumma, augo lyser ein augneblink, kroppen er full av handling, rum og tid, naturlover er ein augneblink upphevå um kring denne mannen, og han gjer det
ugjerlege, med evnor henta endefram ut av ein eigen guddomlege urbrunn av kraft.

Ja, Oskeladden er det! — Han er det som ogso lever i den norske folkedansen, «Hallingen» og «Springaren». Denne mestt norske av alle norske skapnader. Han krinsar folkediktningi um. Naturleg, fordi han er det norske folkelynnet personifisert. — Nett difor er han ogso temaet i den norske folkedansen. Difor fell det ogso av seg sjølv at slåtten «Kristi Vangji» er ein av dei mest ynda danseslåttane i Hailingdal. For den slåtten skulde ein tru var medvite skapt som musikalsk illustrasjon til eventyrdiktet Oskeladden.- — Det er han no ikkje. — likskapen skriv seg berre frå den ting at dei båe er runne av same jord, det sermerkte norske folkelynnet, det som ofte steller seg so løyndomsfullt likeglad evnelaust, berre for å kunne overraske so mykje meir med genial evne og kraft i den rette augneblinken når stundi kjem. At folkedansen endå lever i full bløming det lovar at me endå kann ha von um at urkreftene som der til syne kann koma til å by på det uventa. — Naturi spelar sitt lagnadsspel ofte underlegt. Ingen veit kvar ho næste gong vil konsentrera desse løynde krefter og la dei skjota fram i dagen i klåra handlingsdugleik. Her er endå kieldor å ausa av, og stoff til eit stort åndeleg Norig. Bondeættene kring Mjøsen har endå to i seg til å kunne krystallisera fram ein Bjørnson. Sognsættene kann endå koma til å skapa ein Wergeland. — Sørlandet nok ein Vigeland. — Ein lyt berre ha tolmod. Oskeladden har ogso si Oskegravartid.
I medan lyt kreftene driva sin leik i folkedansen. Lat dei der toppa seg, kvila ut igjen og lat dei øva seg til «større dagverk og dåd bestemt». Til dess lyt ogso desse krefter, som alt anna overmål av liv ha si utløysing. Utløysingi gjev leiken og dansen. So lenge her er overskot av kraft og sunt liv, so lenge vil det og finnast leik og -dans. —«.

Bildet viser en ung Sevat Sataøen med en uidentifisert danser.

 

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s