«Dansen i Kroko» av Lars Opsata

kroko.PNGKroko ved Lya omkring 1935. Frå venstre: Olav Bøygard, Asle Arnegard med to av døtre-ne sine, so Knut og Arnfinn Bøygard, Knut Gunhildgard og spelemann er Per Sataslåtten. Heilt til høgre Halvor Bøygard.

Olav Oppsato fortel i boka Den gamle stølen om Kroko ved Lya: «Namnet Lya er det mange som har undra seg over kva betyr. Mange trur at namnet har samanheng med ordet lyd, og då brukt om ei ån som gir lyd frå seg. Men slik er det truleg ikkje. Namnet inneheld heller det norrøne ordet lyr som betyr ‘mild, varm’. Dei mange populære badeplassane langs Lya skulle tyde
på at den tolkinga er rett.

Ni Kroko
Lya kjem heilt frå Reineskarvet. Det er Lauvdalsåne, Venestølgrove og Fiskeløken som dannar byrjinga av Lya. Før ho renn ut i Kråkhamarvatnet vert ho kalla Breaåne og so Kråkhamaråne. Ved HaugestøIan kjem ein bekk som heiter Tverråne. Frå Kråkhamarvatnet får elva namnet Lya. Å gå ein tur langsmed Lya, kanskje med fiskestong, er ei fin oppleving. Det er so vakkert langs Lya. Frå Fekjastølan og sørover (som eigentleg er austover) buktar Lya seg stille og roleg. Ho mest som dovnar seg burtover mot Lyabrua. Om sumaren er her fleire badeplassar, og er veret fint, kan temperaturen i vatnet bli over 20 grader.

‘Kroko’ kallar me desse flatene nord for Lya-brua. I gamal tid var det her ei dansarflåt, ei stor slette. Når slåttefolket kom på stølen om sumaren, vart her fest og dans. Her samlast ungdomen, ikkje berre frå stølslaga ikring, men og frå Oppheimsstølan og Fekjastølan, og dansen kunne gå til morgonsola rann. Per Sataslåtten, fødd 1889, var onnekar på Nystølen i mange år. Han kunne spela torader og var årvisst på slåttefesten i Kroko. Då drog han gjerne opp nokre låttar på toraderen etter å ha fått seg eit par styrkedråpar frå ei flaske. Ein gong han spela ni Kroko vart han sinna. Det var på morgonsida før sola kom, og ungdomen orka ikkje danse meir. Då kasta Per toraderen burt i tubbene og sa: «Jeg sitter ikke her og spiller for blæstermyrer». Slåttefestane nede ved Lya vart det slutt med etter krigen. Men enno kan ein sjå kor fin denne dansarflåte er».

I Ål bygdebok er det fortald at Hallgrim Olsson Sørbøen Skjervheim 1818—1905 hadde butikk og brennevinshandel på Skjervheim ei tid. Kvar sumar i den “sjette viku” (etter jonsok) brukte Hallgrim å køyre ei vintunne innpå Kroko.

Dansen i Kroko, av Lars Opsata, henta frå hans bok «Godfar minnest og fortel», utgitt i 1983.

«Kroko» heiter det flate og noko myrlendte landskapet som fjellelva Lya renn igjennom der beitestrekningane til stølslaga Hellebu og Nystølane møtest. Alt no har den vesle fjellelva lagt mange kåte sprett attom seg. Fyrst kasta ho seg med god fart utover Brea og Blå- berga, so tralla ho friskt nedover fjellet framom Haugestølane og Kråkhamar, og so kom ho hit til Krokane. Men her, «i Kroko», må ho finne seg i å svinge i dovne drag fram og attende fleire gonger før ho endeleg slepp fri i det vesle stryket ned mot Knutshøl. Då kan ho halde fram på ferda si mot havet. Her i dette myrlendte landskapet med Lya og alle svingane hennar ligg Dansarflåta. Det er ei lita sandslette, flat som eit golv, og ho er
so mykje høgare enn landskapet ikring at om det vert overfløymt i flaumane, so ligg Dansarflåta turr. Ho er grasvaksen, og kyrne snøyder graset om sumrane. Men i den trill runde dansarringen har enno ikkje noko grønt vakse endå om det er mange år sidan den siste dansen vart trødd der. Korleis Dansarflåta har vorte til, har eg ikkje høyrt noka tyding av, men ho er nok laga av skaparens hand ein gong. Kor stor ho er, torer eg ikkje segia, kanskje er ho eit kvart mål, kanskje eit halvt.

«Dansen i Kroko» vart halden den sundagen då dei fleste var komne til stølane for å slå, slåttesundagen kalla dei han. Det var mest som ein høgtidsdag, det. Budeia og gjætsleungen hadde nok same arbeidet den dagen som alle dagar, men dei fekk eierne ei handsrekking av onnejenta. Og når morgonstellet var gjort, tok slåttesundagen til med rummegraut og breste til bisk, matgjerd til nons og dans i Kroko om kvelden. Når ungdom møttest i veka dagane før, kom praten snart inn på dansen. «Du skal vel ni Krokane» sa dei. «Å jau, du kan vita me må ni’ Krokane». «Men so er det veret då, korleis veret blir». Ja veret ja, det hadde alt å segia for dansen i Kroko.«Men me fær vel dansa litt i bua hans Per, om det gjeld på». Jau ungdomen fekk nok dansa nokre dansar der om veret slo seg vrangt. Men det var ikkje som å dansa ei sumarnatt i Kroko. Kom då dagen med godver og kvelden med fint solarglad, so såg ein ungdom på alle vegar og stigar som førde til Krokane. Frå vest kom dei frå Kråkhamar og Haugestølane. Frå nord frå Hellebu og Nystølane, frå aust frå Oppheimsstølane, og frå sør frå Tormodset og Fekjastølane.
Dette er stølslag med 8-16 stølar i kvart lag. men ofte kom det folk frå ein vidare krins, frå heimantil bygda, og frå andre stølslag. Sume hadde kanskje ei jente i tankane – kom ho på dansen, tru? Og jenta gjekk kanskje med same tankane: Tru om han kom på dansen? Eg var berre ein smågut fyrste gongen eg var på dansen i Kroko. Veka fyreåt hadde det vore godt høyver, og me hadde drive hardt på med slåtten. Eg hadde fått vore med på vollen mest heile tida, for far syntest at eg gjorde mest nytte for meg der. Og det var ikkje meg imot. Heile veka hadde onnejenta og slåttekaren prata om dansen i Kroko, og undrast på om den og den kom til dansen. Å jau, han kom nok, og han, og ho, dei kom nok. Å du kor morot det skulle bli å få sjåast att. Berre no veret ville halde.

Slåttesundagen kom med sol frå klår himmel. Og då morgonstellet var gjort og slåttegrauten eten, var det tid til å gå til bedehuset og høyre stølsmessa. Dei vaksne gjekk dit, både likte dei å høyre messa, for presten var flink til å tala. Og so var det artig å sitja ute på bakken etterpå og få ein prat med grannar og kjenningar. Det vart ikkje so ofte høve til det no i annsamaste onna. Men korkje eg eller kameraten min, han Nils i grannegarden, vart med dei vaksne til bedehuset. For me hadde gjort ei avtale om noko me skulle gjera denne dagen, noko som skulle vera veldig hemmeleg. Me møttest bak lua og hadde med oss kvar vår pakke med gamal kork. so hadde Nils vore hjå kremaren og kjøpt ei lang line til å tre korken på, og eg hadde med ein slags lang syl eller nål til å stikke hol i korken med so me kunne tre han inn på snoa. Men det var slett ikkje so liketil som ein kunne tru. Det var godt at eg hadde med både hamar og spiker, syl og tong. For å få nok kork hadde me fare over alle tomflaskor som fanst både heime hjå han Nils og heime hjå meg. Me skulle laga symjebelte. Og då me endeleg hadde fått alle korkane innpå snoa. so var det non. Me gøymde beltet godt innunder luagolvet, og der skulle me møtast att etter non. Då skulle me nedi Eitrehølen og prøve beltet. «Kvar skal du av no?» ropte far då Nils og eg skrikka nedover vollen etter non. «Ni Eitrehølen og lauge oss», svara eg. «Ja. bli ikkje lenge då, for i morgon vert det høyver, og då har me nok å giera,»ropte far etter oss. «Ja då,» ropte eg attende, og so skrikka me vidare. Snart var me ute av syne. Me vart drivne hardt i arbeidet, både han Nils og eg.

Snart var me ved Eitrehølen som me hadde demt opp so han var både stor og djup. Han Nils skulle prøve symjebeltet fyrst, og han batt det på seg. Det gjekk tre gonger rundt han, og som den hardingen han var, so jumpa han uti so vasspruten stod. Eg stod på land og såg på, og no trudde eg at han Nils kom til å flyte på vatnet og berre kunne liggje og dovne seg. Men slik gjekk det ikkje, tvertimot måtte han kava temmeleg hardt for å halde seg oppe og koma til lands att. «Det virka ikkje», sa han, «det bar ikkje oppe». Han stod der og småfraus, for endå om veret var varmt, so var vatnet kaldt i Eitra, som kjem frå snøfonnene bak Svaraberg. so skulle eg prøve symjebeltet, men det gjekk sameleis, beltet bar ikkje oppe. Det måtte nok meir kork til om det skulle hjelpe. Då måtte me kjøpe hjå kremaren, men korken var dyr, og me hadde lite pengar. Då var det berre ein utveg att: Me hadde kvar vår gode gamle godmor som me gjekk til når noko stod på. Dei hadde sjeldan hjarta til å segja nei, når det ikkje plent var noko gale me hadde oss for, lære å symja ville dei nok tykkja var bra. Då tok det til å ryke nedi Kroko. Ein svær røykdamp os opp frå Dansarflåta og spreidde seg over landskapet. Me sprang frampå ein haug der me såg betre nedi Krokane, og då såg me folk som dreiv på. Sume reiv brisk og rabb og kasta det saman i haugar, andre kom og bar det frampå Dansarflåta og hivde på gøyva. So steig det tjukk røyk som fortalde at no var det dans i Kroko. Gøyva var innbjodinga til dansen. Men jamen var dragspelet alt kome, ein og annan tonen kom flytande med verdraget. Me stod og lydde, – _ men dei som var, var ovende vene. Eg tykte at eg aldri hadde høyrt so vene tonar før. Og eg glæymde meg bort til eg berre stod og lydde. «Det er nok han Syver Moen som læt,» tenkte eg, «han har dragspel, og han er god til å låte.» Eg hadde ofte stade ved Dansarfeten heime og lydt på når han Iet. Men då var tonane høge og harde, no var dei milde og mjuke. Og nådde dei ikkje fram, so høyrde eg dei likevel, og då so usegiande fint at eg aldri hadde trudt at so vene låtar fanst. Eg vart ståande og Iye. «Leva so vel,» ropte Nils, han var alt oppå neraste haugen. «Vent lite, no kjem eg,» ropte eg att. men då var han Nils alt borte millom haugane. Eg ville berre Iye lite grand til. – –

Det hadde nok gjenge eit noko bil då eg høyrde at eit dragspel med sterkare mål tok til å murre i halla ovanfor Dansarflåta. Ein einsleg kar sat der og spelte, og han drog nok belgen hardt, for eg høyrde heile låtten no og ikkje noko vart borte. Det huga på Dansarflåta, og spelemannen svara med ein ny lått. Ein dott karar kom oppover, og eg og drog meg bortover, ville sjå. Åjau, eg kjende dei mest alle, det var ungdomar frå bygda. Og det var fleire jamaldringar med meg, båe gutane or Nigarden var der, og fleire av dei som hadde stade masjon no i vår. Eg vart med dei, og me heldt oss litt i utkanten. Men han som sat der i halla og spelte? Trur du ikkje det var han Knut i Bakken. Han var god til å låte, og eg hadde høyrt han fleire gonger på Dansarfeten heime. Men han hadde ikkje havt spel sjøl då. No hadde han nok kjøpt spel sjøl, og so let han altso «mina springe» her i Kroko. Det var ei oppleving. Nedpå Dansarflåta ropte dei at spelemannen måtte koma, og han let seg ikkje beda. Dei vaksne strøymde nedover halla med spelemannen fremst. men me småkarane heldt oss etter. Det var ikkje verdt å koma i vegen for dei vaksne. Men snart hadde spelemannen med nyespelet funne seg til rette på steinbenken, og Dordeilåtten ljoma ut i sumarnatta so det spraka av han. Alle ville danse, so dansarringen vart snart full, og mange tok til å danse på berre grasvollen. Me gutelarvane vart skubba bort mest kor me fann oss eit rom på Dansarflåta, og til slutt fann me oss ein flekk på nokre tubbor som stakk opp av myrlendet utanom flåta. Det største gode ved desse tubbone, var at dei ikkje var langt frå spelemannen. Me kunne fylgje godt med i det han gjorde. Og no var han komen retteleg i gang. Han hadde digre fingrar, men dei gjekk som trommestikkor, og dei turvte ikkje leite etter knappane. Og han drog belgen og tok ristetak so det skrall. Då han endeleg hadde lete låtten til endes, måtte dei turke sveitten, både han og dansarane. Då huga det nordmed Lya. Og i den blå disen såg me at det kom ein heil flokk bortantil Fekjastølen, gutar og jentor. Dei stemde hit mot Dansarflåta, og det vart huga att. Då var det ein som ropte:
«Hoi, no kjem Åls sprekaste mann.» Du verda, Åls sprekaste mann. Eg tøygde meg, prøvde å sjå kven det var. Det måtte vera noko til kjempe. Men eg såg ingen kjempe, berre ein flokk vanlege ungdomar som kom opp på Dansarflåta, råkte kjenningar og blanda seg med dei. Men ein la eg mark til likevel. Han vogga svært med akslene når han linka seg og gjekk. Og breie aksler, det hadde han. Men nokon kjempe var han ikkje.

«Laus» vart det ropt, og snart var det mange som ropte: «Laus, – ein laus åt ho Sevat.» Og no såg me kven det var dei kalla Sevat, – det var han med dei breie akslene. Han rista på hovudet og ville ikkje danse laus. Men spelemannen sette i med ein lauslått likevel, og ein tre-fire unggutar tok til å møykje seg og danse. so kunne han ikkje berre stå og sjå på, han Sevat heller, for det var han alle ville sjå. Han tok til å linke og lea seg, og so sette han seg ned og krunka. Og ein trong ikkje stire lenge før ein såg at han Sevat var ein fjørande kar. Dei andre dansarane moda seg opp, veiva med armane og slo seg på
helane so det small, og ein av dei prøvde å kruke litt, men so datt han attover. Han kara seg oppatt og slo molda av kleda sine so det druste. Nei dette fekk vera, let han. Men dei andre dreiv på, og ein av dei huga for å mode dei andre opp. Og nett då gjorde han Sevat ein henta god fiskesprett. Det var guten sin som greidde det når han ville. Då kom ho Sissel med ein vierkvist som det var hengt ein hatt på, og heldt han høgt i veret. Han Sevat stana under hatten berre rista på hovudet og peikte på marka. Alle måtte då skyne at det var uråd å giera hallingkast her. Dei andre lausdansarane hadde gjeve seg heilt. Men spelemannen heldt på og spelte eggjande vek for å få han Sevat til å prøve. Og endeleg so måta han då hatten til i den høgda han ville, og so smelte han til so hatten fauk tvert over Dansarflåta. Lyden klappa og huga, og spelemannen gjorde det einaste rette: Han tøygde ikkje låtten lenger, og han let ikkje fleire lauslåttar den sumarnatta. Heretter gjekk det mest berre i springarar og so ein reinlender av og til. «Det høvde betre til føret,» som han sa. Og so kunne både gutar og jentor få vera med å møykje seg, var det so dei ville. Og so gjekk dansen att: «Å huttemeg tu Vesle – Kari Rud, du skal få danse metta di du.» Men om eit bil sette han Knut spelet ifrå seg og sa at no ville han danse, so no lyt du koma, Syver. Og han Syver Moen let seg ikkje beda på det. Han hadde nok hug til å prøve nyespelet. Han sette seg på steinane, tredde på stroppane og let fingrane leike litt med prillone for liksom å bli kjent med dei. Og so sette han i og let 1905 slik eg trur at eg aldri har høyrt han korkje før eller seinare. Mest alle som var på Dansarflåta, dansa, og me gyplingane som sat på tubba vår borti myrkanten, saup inn tonane som fløymde rundt oss i den blåe sumarnatta. Han Syver måtte kunne ein bråte med låttar. For han var ikkje meir enn sovidt ferdig med ein, so tok han ein ny. Me vart leide av å sitja på tubba vår, men frampå Dansarflåta kunne me ikkje gå og vera i vegen, so fann me på å gå oppunder ein av Briskehaugane nedunder Hellebu. Der var det lognt for snoa som kom sigande frå fiellet, og der lydde dragspelet endå finare. Det var liksom tonane vart reinska og vart mjukare på vegen fram. Me var einige om at dragspellåt var det finaste på fiellet, og at dragspel, det ville me ha oss når me vart store.

Om eit bil byttest spelemennene på att, og han Knut tok spelet. Og hadde me meint at han Syver var beste spelemannen i stad då han let 1905, so tok me no til å tru at kanskje han Knut var endå betre der han sat og let Dordeilåtten. Det er ein sers ven lått med mange vrange vek og låter. Og han Knut let han so fint at me vart sitjande med open munn og berre Iye. Dei kappast nok litt om å vera best til å låte, han Knut og han Syver. Når ein hadde dansa eit bil, og so over spelet att, sette han alltid i med ein av dei beste låttane. Me tykte det var ille då ein av gutane kunne fortelja at han Syver snart ville reise til Amerika.

Sumarnatta er stutt, og dagranda tok til å lyse over Gaurhovd. Elden etter gøyva var slokna, og berre nokre trepinnar låg og glødde. På Dansartlåta tok det til å tynnast, mange stakk seg vekk og vart borte millom haugane på vegen heim. Spelemennene tok vel til å trøytne. Det vart lenger millom låttane og tunnare med dansarar. Han Syver Moen som skulle like til Kråkhamar, putta gamlespelet i ryggsekken. Det hadde sloppe ledeleg etter at han Knut kom med det nye. Men no ville han ikkje meir. han Knut heller, endå han skulle berre til Tormodset. Dei siste slo fylgje med han, og so låg Dansarflåta øyde. Då var det liksom eg vakna og brått hugsa kvar eg var. Før hadde eg vore so fylt av låten og dansen og ståket, at det hadde ikkje vore rom til meir. No var det mandags morgon, og snart steig sola over åsane i aust. Eg la på sprang beinaste leia over haugane utan å tenkje på stig eller veg. «Nei vent», ropte gutane etter meg. «Me må sjå nedpå Dansarflåta». Men eg lydde ikkje på dei, eg berre sprang i brisk og rabb over haugane. «Ni Eitrehølen og symja.» song det i øyro mine. Det var det eg hadde sagt til han far i går kveld. Fyrst no gjekk det opp for meg kor tankelaus eg hadde vore mot far då eg svara at eg ville til Eitrehølen, og so gjekk åt Kroko og gav meg til der. Kanskje han far alt no var ved Eitrehølen og gjekk der og leitte? Kanskje eg burde springe dit og sjå? Men no var eg snart oppå Syninghaugen, og derifrå kunne eg sjå stølen vår. Og so var det no ikkje so sikkert at dei hadde sakna meg heller, for eg låg i vognkarmen som me hadde laga til seng i uti skjølet. Eg kunne ha fare so stilt at dei ikkje høyrde meg då eg kom. – Men oppå vollen møtte eg far. «Kor er det du heldt til då,» sa far, «som gjer oss so bangne? «Å, eg
har berre vore i Kroko,» sa eg og kjasa framom. I skjølsdøra møtte eg mor, eg høyrde ho takka for noko, men det var nok ikkje meg ho takka. «Å Gud – skje – lov,» høyrde eg ho sa. Stort meir vart det ikkje sagt i stølsbua den gongen, og eg var indarleg glad for det. Snart etter kom slåtekaren og onnejenta. Me prøvde ejenta. Me prøvde nok alle å roe oss litt i sengebølene våre for å ha noko å møte den nye dagen med. Men eg fekk ikkje blund på augo. Dragspellåttane surra i øyro».

Gjengitt med tillatelse fra Olav Oppsato. Transkribering av Olav Sataslåtten

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s