Vesle Margit som levde aleine med far sin i Ridalen på 1850-talet

margit.JPG
Margit Olsdtr. Ruggeplassen Grøvo (1851-1936), saman med borna
Anne (1891-1969) og Ola (1894-1945). Foto: Ål bygdearkiv.

Av Olav Sataslåtten d.y.

Då eg var liten fortalde far min ei historie om ei lita jente som budde i Ridalen samans med far sin. Sidan me budde på Torpo i nærleiken tå Ridalen var det inkje fritt for at denne historia satt seg i sinnet mitt, inkje minst fordi Ridalen på 1960-70-talet er like øyde og på månge vis mystisk som den er i våre dagar. Det skulle gå månge år før eg fann eit par historier i Hallingdølen som bekrefta det far min hadde fortald. Lars Opsata har fortald historien om vesle Margit i eit gamal nummer tå Hallingdølen. Eg gjengir denne her, med løyve frå Olav Oppsato. Eg tek ogso med ein del tå ei historie fortald av Oddvar Stølen. Stor takk til leder ved Ål bygdearkiv for å ha funne fram bilete tå ho Margit med borna.

«Liti om då dei reiste til Harang
av Lars Opsata

For so ein hundre år sidan og vel det budde det omlag like mykje folk i øvre Hallingdal som det gjer no. Jordbruket var den gongen omtrent einaste levevegen i bygdene. Og det er då lett å skyna at det vart trongt om utkoma. Om det vitnar gamle tufter og attlagde jordlappar burti utmarka. Mange drog då ut til andre bygder for å prøve utkoma der. Sume slo seg på handel, serleg krøterhandel, sume tok kramskreppa på ryggen og traska med den frå bygd til bygd. Heilt nord til Levanger marknad var det skreppekarar frå Hallingdal. Andre tok ut for å ta seg arbeid av det som var å få. Ein av desse var Ola Olsen, kalla «Ruggen». Far hans og kalla dei Ruggen, han rugga so når han gjekk. «Her kjem eg ruggan», sa han. Elles var det so mange som heitte Ola den gongen at dei ofte fekk eit tilnamn til åtskil frå andre Ola’ar. Noko nedsetande låg det ikkje i namnet, og me lar Ola Olsen heite Ruggen heretter.

Kona hans heitte Anne og var frå Sortehaugen. Dei fekk ei lita gjente som dei kalla Margit. Men då Margit var berre tvo år gamal, døde mora. Ola tok då med seg gjenta og reiste til Brånes (Drammen). Der fekk han seg arbeid hjå ein ølbryggjar som heitte Styrmo. Han var der i fleire år og køyrde øl. Men so ein haust kom Ruggen og vesle Margit heimatt. Ho var då 8 år, og Ruggen hadde 8 skilling i lomma. Det var alt han åtte. På Veståsen, mest oppe i fjellbandet, var ein liten heimstøl til Jegermoen, kalla Bjørkholt. Dit drog Ruggen og vesle Margit, og budde der den vinteren. Han laga ski både til seg og Margit. For dei kom ikkje utom døra der utan ski. Elles dreiv han med tjørebrenning.

Ein gong var Margit til bygda etter mjølk. Det vart seint på ho, og myrkt. Dei ville ho skulle vore til om morgonen. Men nei, det ville ho ikkje. Ho måtte til Bjørkholt att, og so skulde faren koma og møte ho på vegen. Det var vel so som so med levemåten mang ein gong. «Me åt prim og kvikaku og drakk svart kaffi», fortalde Margit sidan.

Som det leid til sist på vinteren, stelte dei seg i stand til å reise til Harang (Hardanger). Der skulde det vera lettare om arbeid. Dei buførde frå Bjørkholt ein dag sist i mars, og låg i Roen natta før dei tok ut på turen. Ein ung gut på 18 år slo lag med dei. Han og skulde til Harang på arbeid.

Tidleg om morgonen steig dei på skiene og sette foten i vidjebanda, Margit som hine. Ruggen hadde skreppe på ryggen. Og so hadde han laga ein liten kjelke som han drog etter seg i eit band over aksla. På den kunde Margit få sitja om ho vart for trøytt. På Nygard ved Haugastøl var det vetrebuande folk. Der var det vanleg å overnatte for dei som for fjellet. Dit kom dei om kvelden. Det var stjerneklårt og kaldt: «I morgon fær me fint fjellver», sa vesle Margit.

Dagen etter gjekk dei over Hardangervidda, frå Nygard til Maurset. Og det gjekk som Margit hadde sagt: Dei fekk fint fjellver. Ute på vidda heldt dei kvil ein stad der dei fann vatn. Ruggen hadde øks med, og hogg hol på isen. So åt dei smørkling og drakk vatn.

Då dei kom til Maurset om kvelden, vilde folket der ikkje tru at vesle Margit hadde gått over vidda. Men ho var mest like sprek ho, og det hadde ikkje vore stort bruk for kjelken på turen. Men 18-åringen som var med han var so trøytt at han heldt på å gje opp.

Men dei var ikkje framme med dette. Dagen etter måtte dei ned Måbødalen. Der måtte dei sume stader klive i stigar ned fjellet, og sume stader i skorter. Stigane var laga i orestrengar. Ruggen batt då eit tog på vesle Margit. So kleiv ho føre og han etter og heldt i toget.

Då dei kom til Eidfjord, møtte dei meir is, — -is som stengde for båtferd. Dei skulde lenger ut etter fjorden, og kunde ikkje gje seg til i Eidfjord. So var det atter til å klive i fjell og prøva koma seg ned att lenger ute der ikkje isen stengde. Kva bygd dei reiste til veit eg ikkje. Men Ruggen fekk seg jordarbeid der. Og folka dei var hjå stelte godt med vesle Margit. «Då hadde eg det godt då, då fekk eg vera inne då», fortalde ho sidan.

Då det leid mot sumaren, reiste dei heimatt til Hallingdal. Og då Margit var 9 år, sette Ruggen ho gjætsla i øvre Medgarde i Liogardo. Frå den tid sytte ho for seg sjøl. Eg kan sovidt hugse Ruggen. Han budde då i ei lita stove vesti skogen. Han hadde nokre geiter. Om sumrane dreiv han mykje med tjørebrenning. Då tok han geitene med seg og drog til Riddalen. Der hadde han ein stad han kalla Nyork, og var der. Elles hadde han liknande stader på andre kantar i skogen. Det var vel der han fann mest tyristubbar han heldt til».

27a22c98-f1a5-47b8-be69-024a85f4ffcb
Ridalen ved Okslenuten.

Oddvar Stølen skriv i 1958:
«Da Margit kom heim fra Hardanger, ble hun gjeterjente i Øvre Medgard i Liagardane. Og nå begynte et nytt liv for henne: Hun hadde ikke lenger den store trygge neven til Ruggen å holde i. Hun skulle klare seg selv nå. Og det gjorde hun også heretter. Den sommeren fylte hun 9 år. Margit vokste opp og de røde rosene i kinna ble enda større. En skomaker som hette Sindre Dekko fridde til henne og fikk ja. Vi finner Margit igjen som småbrukerkone på Grøvo — et lite bruk som ligger enslig til i Vestlia i Ål, eit godt stykke fra bygda. Her levde hun alle sine år. Hun gikk langs de samme stiene som Ruggen den gang hun selv satt i en teine på ryggen hans.

Hun fødte 8 barn, men de fleste døde mens de var små. En sommer ble mange sjuke av difteri heime i bygda. Margit var som vanlig på stølen med krøttera, og hun hadde barna med seg. Da det kom besøk fra bygda, ble barna smittet. Slik mistet hun to jenter på fire og seks år.

Det var sikkert nok av tunge dager for Margit, men hun hadde vel ikke ledige stunder til å tenke på det, til å drømme om noe bedre. Det gjaldt å nytte ut de enkle mulighetene omkring seg, og det hadde hun lært av far sin. Hun plukket bær om høsten og solgte. Det var nok av skogsbær rundt Grøvo, og inne på åsen var det mange moltemyrer som bare Margit visste om. Hun var mye rundt på gardene og arbeidde, særlig i skuronna. Det kunne også hende at det ble lite med for til krøttera på ettervinteren, og Margit bar nok mange forsekker på ryggen vestover skogen.

Det forteldes om Margit at hun hadde friske roser i kinna helt til hun døde, 86 år gammel. Hun ble stedt til hvile på Ål kirkegård en sommerdag for vel tjue år siden».

Margit gifte seg altså med Sindre Knutsson Dekko Grøvo 23.04. 1834—1923 i 1874. Foreldra hans var Knut Sindresson Juven Dekko og Kari Olsdtr. Kvelprud-eige. Han var først gift med Ambjørg Olsdtr. Perplassen Grøvo 27.05. 1827—. Sindre kjøpte Grøvo hjå Ola Arnesson Sataøyen. Sindre var skomakar. Av legning var han ein munter kar. Margit var ute på tenest frå ho var ni år«, skriv Stølen.

Margit og Sindre sine barn iflg Ål bygdebok:
«1. Knut Sindresson Grøvo 05.10. 1875—1909
Gm Mathilde Albertsen 1882— , Redalen. Barn: Marta 1906— gm Anton Dyrhovd (åtte barn).
(1445)
2. Ola Sindresson Grøvo 30.10. 1879—1880
3. Anne Sindresdtr. Grøvo 28.04. 1881—1885
4. Kari Sindresdtr. Grøvo 23.03. 1885—1885
5. Olaf Sindresson Grøvo 21.07. 1886—1894
6. Anne Sindresdtr. Grøvo 22.06. 1889—1890
7. Anne Sindresdtr. Grøvo Dahl 23.05. 1891—1969
Barn: Martinius 1916— m/Jørgen Martiniussen, Odda. Gm Svein Sveinsson Nedremyrslåtta,
Hol. Dei skreiv seg Dahl.
8. Ola Sindresson Grøvo 10.01. 1894—1945
G 1933 m Rangdi Larsdtr. Luten».

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s