Menn i mørket  – Osvald-gruppen i Hallingdal 1942-1944

av Olav Sataslåtten

Osvald-gruppa var ein norsk sabotasjeorganisasjon som saboterte tyske installasjonar, krigsindustri og troppar i Noreg under andre verdskrig. Osvald-gruppa er karakterisert som «Noregs desidert mest aktive og effektive motstandsgruppe». Gruppa var videreføringen av det norske avsnittet av den etterkvart opprulla, europeiske Wollweber-gruppen og vart frå 1941 leidd av kommunisten og sjømannen Asbjørn Sunde. Organisasjonen bygde opp sabotasjegrupper i Oslo, Gjøvik, Narvik, Bergen og Stavanger. Ifølgje Erik Gjems-Onstad gjennomførte gruppa om lag 200 sabotasjeaksjonar i Noreg.

 

asbjørn sunde
Asbjørn Sunde

Gruppa var ikkje utan støtte, og særleg etter 1943 fekk den stadig fleire oppdrag frå regjeringsstøttede organisasjonar. Gruppa utførte m.a. likvidasjonar for Milorg og «Politigruppa» i Oslo-politiet, og hadde eit nært samarbeide med politigruppe 2AP som gav verdifull informasjon om planane til tyskarane, agentar osb. Aksjonen mot Arbeidskontoret i Oslo 20. april 1943 var til dømes fullt koordinert med Milorg, der målet var å hindra tvangsutskrivning av norsk arbeidskraft til krigsteneste. Både Asbjørn Sunde og Johan Peter Bruun, blant andre, deltok i denne aksjonen. Osvald-gruppa var ikkje på nokon måte direkte styrt av Milorg, men utførte fleire sabotasjeaksjonar på direkte oppdrag frå den norske regjeringa i London, formidla via Asbjørn Bryhn i Politigruppa. London-regjeringa gav i nesten heile levetida til gruppa økonomisk støtte via «vestkant-organisasjonen» 2A. Osvaldgruppen opererte frå 1944 i opposisjon til leiinga i Noregs Kommunistiske Parti. Asbjørn Sunde oppløyste motvillig Osvald-gruppa i 1944.

asbjørn sunde kona ragnhild og sønnen rolf
Asbjørn Sunde, kona Ragnhild og sønen Rolf på 30-talet

Etablering i Rukkedalen
På forsommaren 1942 kom det opp forslag om å etablera eit senter for utdanning av sabotørar i Rukkedalen. Antakeleg var ideen om å flytta instruksjonen ut av byen Sundes. Stadvalet var Gustavsen Frogners. Dei hadde kontaktar i Rukkedalen, der dei hadde leigd jakt. Det første kurset vart arrangert av Sunde sjølv, og byrja 29. juli. Deltakarane var ein kameratgjeng frå Harestua, som Røse hadde fått kontakt med. Det var Josef Monsrud og broren, Åge Monsrud,begge frå Harestua, Jul Johansen frå Lunner, Halvor Østbråtan frå Østbråtan ved Kat-nosa i Nordmarka, Egil Simonsen, stasjonsbetyrer på Harestua, og Halvard Gustavsen frå Elverum. Dei skulle utgjera aksjonsgruppa på Hadeland. Kurset vart halde på sjølve Saupeset. Sunde gjekk igjennom bruken av sprengstoff, beregning av bjelkeprofil og sprengstoffmengder, tenningsmekanismer av ulike typar og dessutan våpenbruk.

September 1942 avtalte Sunde at han skulle halda vaktmannskap til sentralforlegningen til kommunistpartiet i Hemsedal mot å få praktisk og finansiell støtte. Sunde vart NKPs militære leiar, og med partiet i ryggen vart organisasjonen meir slagkraftig. Det vart utført aksjonar i heile området frå Porsgrunn i sør til Dombås i nord, men dei fleste aksjonane vart utførte i Oslo-området, svært mange av dei inne i sjølve byen. Det vart også utført fire aksjonar i Bergen. Av viktige sabotasjeaksjonar må det særleg trekkast fram sprengningen av det krigsviktige Per Kure-anlegget i Oslo, og dessutan av Kontoret til statspolitiet for Oslo og Aker og Arbeidskontoret i Oslo.

Aksjonen mot hovudkvarteret til statspolitiet i Henrik Ibsens gate 7 august 1942 og Sundes flukt til Hallingdal
Asbjørn Sunde og sabotørane Sigurd Hansen, Håkon Eriksen, Kristiansen og Johan Peter Bruun tok litt før midnatt den 20. august 1942 drosje til trappa foran søylene til Deichmanske bibliotek i Oslo, og rusla ned N. Hammersborggaten og Møllergaten til bakgården ved Henrik Ibsens gate 7, der Sunde låste opp døra. Dei lista seg stille gjennom korridoren forbi Aker-avdelinga til politiet, opp baktrappen til 6.etasje, og gjennom korridoren fram til rom nr. II, der torturistane Thorhus, Dønnum, Tofteberg og Vogt hadde kontorplassane sine. Medan Håkon Eriksen heldt vakt, knytt Sunde sprengladningen til ein 2,5 kilo til Toftebergs telefonrøyrleidning. Ladningen skulle gå av når Tofteberg tok av telefonrøyret. Så fylte dei opp sekkene med dokument og forlét bygningen same veg som dei hadde komme. Karlsen fekk i oppdrag å ringa, og då Tofteberg tok telefonen, utløyste han sprengladningen.

petter bruun
Petter Bruun

Bruun oppheldt seg dei første timane hos sin søster på Bjølsen. Så reiste han med Finn Eriksen opp til Rudsetra på Harestua, der dei låg i to dagar. Deretter drog dei vidare til fots gjennom Nordmarka til Rukkedalen. Det var allereie planlagt. Berre nokre timar etter at Bruun hadde forlate leilegheita på Bjølsen, kom Gestapo dit. Då hadde dei allereie vore i Trondheimsveien 85 og arrestert Bruuns kone. Sunde søkte hjelp hos Ellingsen og Bryhn. Ein etterlysningsplakat der 100 000 kroner vart utlovet for Sunde og Bruun, vart hange opp på stolpane i byen. Sunde ønskte å få forandra på andletet. Via Michael Hansson i Milorgs leiing vart lege Ole Jakob Malm kontakta. Malm var legerepresentant i eit motstandsutval som kalla seg yrkesgruppenes Koordineringskomité (KK), og hadde kontakt med overlege Hans Fredrik Fabritius ved Rikshospitalet. Han hadde tilgang på ein type spesialparafin som var velegna til ansiktsinnsprøyting, Resultatet vart svært bra, Sunde vart ugjenkjenneleg. Samtidig fjerna Malm ein «AS» som var tatovert inn på Sundes venstre handbak. Helst ville Malm og Hansson ha Sunde til Sverige, men det ville Sunde ikkje høyra snakk om. Etter å ha fått ei oversikt over resultata av sjølve aksjonen, og dessutan kva for arrestasjonar som var gjorde, kom han seg av gårde gjennom Nordmarka mot Hallingdal.

Sundre skreiv seinare i sin sjølbiografi:
«Ved 9-tiden om kvelden den tredje dagen syklet jeg oppover Sørkedalsveien. Rett før Røa svingte jeg til venstre og kom til krysset ved Vækkerøveien. Jeg tok av til høyre. Snart fikk jeg øye på noen svarte skilt på venstre siden av veien. Det ville bli skutt hvis en betrådte området, sto det.  Jeg lurte litt på hvilket område jeg kunne betre uten at det ville bli skutt. Jeg tok veien oppover til høyre. En bil kom etter meg. Langsomt kjørte den opp ved siden av meg. Døra ble åpnet på gløtt.
— Wohin?
— Hæ?
— Wohin? Wohin, Mensch?
Jeg ristet forvirret på hodet.
— Je kæn itte tysk. Je skjønner itte et ord.
Jeg lot hånden gli ned til pistolen. Det var fire mann i bilen. I lyset fra dashbordet kunne jeg skimte ansiktet til fyren ved siden av sjåføren. Han så ut som en høyerestående tysk offiser. Jeg kunne fikse ham og sjåføren. Etterpå kunne jeg bruke bilen som dekning og prøve å plaffe ned de to andre.
— Ach. du mein lieber! stønnet offiseren. — Diese Menschen! Wohin. frag» ich?
— Nei, jeg har itte gjort noe gæli. Je har vøri nere hos’n Petter Kristiansen og hørt etter den vesle hvalpen som har fått hvalpesjuken. Det var itte …
Offiseren bøyde seg ut av bilen. Jeg så tydelig det kvapsete levemannsansiktet hans. Jeg måtte ta meg krampaktig sammen for ikke å blåse det i filler.
— Donnerwetter! Wohin. frag ich! skrek han høyt oppe i fistel. — W-O-h-i-n? Hvor du gå hen?
— Je? Å je ska tel Bærums verk.
— Na! blåste han rett i ansiktet på meg. — Warum hast du das nicht gleich gesagt? Verfluchter … Na. fahren wir.

Jeg kjørte tilbake til krysset ved Vækkerøveien. Neste gang kom det kanskje en hel buss full av disse grønnkledde. Fire kunne jeg vel fikse, men tredve var akkurat seksogtjue for mye. Det var bedre å ta en omvei. Utpå natten kom jeg til Guriby og lempet sykkelen inn i krattet ved veikanten. Jeg trasket videre gjennom skogen. Det var fin natt med vakre, klare stjerner. Her inne i skogen var det ingen grønnkledde dævler. Ikke noen som skjøt på hverandre og brukte grov kjeft. Ikke noen som sprengte hus og bygninger i været heller. Her var bare et lite menneske i en stor, stor skog. I små etapper kom jeg meg videre gjennom Nordmarka til Stubbdal og Ringkollen. Jeg gikk utenom Løvliseter. Det var sikkert mye folk der. Ved Øyangen hvilte jeg godt ut, fisket litt og gjorde meg klar til neste etappe».

«Den verste stubben var gjennom Hønefoss, fortsetter Sunde. «Jeg tok sjansen, fikk tak i en drosjebil og kjørte helt til Nesbyen i Hallingdal. Jeg var snauklipt og blå under øynene. Den ene hånden min var bandasjert. Fjerde dagen kom jeg fram. Kameratene mine kjente meg ikke igjen på annet enn stemmen».

Sundre skriv vidare: «Vinden freste over vidda. Dag og natt. Det var nesten uråd å sove. Stormen er full av underlige lyder når en ligger slik i en ensom hytte inne på ville vidda. Den er full av skrik og jammer. Av og til hører en stemmer. Det er slik at du reiser deg i køya og tror det er folk utenfor. Men det er ingen. Det er stormen som spøker. Du trekker teppet over hodet og kniper øynene igjen. Men det hjelper ikke. De fordømte stemmene der ute trenger seg gjennom alt».

stapo
Utanfor hovudkvarteret til statspolitiet i Henrik Ibsens gate 7 i Oslo, berre minutt etter sprengningen om morgonen 21. august 1942. Vi ser politifolk som hoppar ut av vindauga øvst til høgre i bildet. På brua i bakgrunnen stimlar nysgjerrige tilskodarar saman. Brannsvesenet har fått ut ein bil.

 

statsp

Aksjonen mot Furubotn og NKP-hovedkvarteret i Hemsedal
Tyskerne fann dokument som peikte ut Hemsedal som Furubotns tilholdssted, og ein stor ekspedisjon til Hemsedal vart organisert dagen etter. Den 2. november 1942 vart 6—8 bilar med personell frå Victoria terrasse sendt til Hønefoss, der dei møtte ein styrke frå Wehrmacht. Under Gestaposjefen Hellmuth Reinhards personlege leiing, og med Sølvberg som vegvisar, kom dei dagen etter inn i Hemsedal nordfrå, og fann fram til Krosstølen. Det var Sølvberg som leidde tyskarane til Hemsedal, og ikkje rykte om Sunde. Kjeldegrunnlaget for denne samanhengen er solid og eintydig. Furubotn var klar over at situasjonen på Krosstølen hadde vorte utrygg, og tiltak var gjort for å flytta det meste av utstyr og papir til nye hytter ved Ålrust. Tyskarane kom til nesten tomme hus på Krosstølen. Sunde hadde for skulda til sikkerheit flytta forlegningen sin opp frå Saupeset og inn i fjellet til stølen Buglebjørk, godt skjult i eit uoversiktleg terreng. Nede i Hemsedal angreip tyskarane først vaktmannskapet. Den 31. oktober bestod det av Finn Eriksen og Josef Monsrud. Seinare prøvde merkeleg endå ein av Furubotns næraste å hevda at Eriksen og Monsnld høyrde til NKPs kurerteneste og ikkje hadde noko med Sunde å gjera. Dei låg i ei hytte på Hødnset, nede ved Hemsila. Vegen til stølane ovanfor passerte sørover like ved. Dei skulle halda vakt og varsla, men hadde sjølvsagt lite å stilla opp med mot eit angrep av denne storleiksordenen.

furubotn s
Ivar Ertresvaag og Peder Furubotn på Oellet under krigen

Tilfeldighetene gjorde at kureren Nikolai Danielsen hadde gått ut frå vakthytta og rett i armane på tyskarane. Han var den første som vart tatt, og rakk ikkje å gjera anskrik. Tyskerne følgde skispora hans tilbake til hytta. Eriksen og Monsrud hadde nettopp tatt farvel med Danielsen, då dei såg ein tysk soldat utanfor vindauget. Eriksen skaut rett mot han, tvers gjennom glaset. Hytta vart omringa og tatt under eld. I skuddvekslingen vart
Eriksen truffe i arm, lår og mage, og det høgre auget hans vart skote ut. Torgrim Titlestad skreiv at han skaut seg sjølv, men det er ikkje riktig. 17-åringen Monsrud unngjekk ved eit  under å bli treft. I staden fekk han ein geværkolbe i andletet, og redda livet fordi han såg  ut som ein unggutt. Saman med den sterkt forkomne Eriksen vart han frakta til Oslo. I forhøyr forklarte han at han var i hytta for å mura ein peis. Denne forklaringa vart godtatt. Eriksen døydde av såra sine på nyåret 1943.

På Krosstølen var det fire som enno ikkje hadde flytta til Ålrust. Dei hadde ikkje høyrt skytinga ved vakthytta, og vart like overraska som Eriksen og Monsrud. Men tyskarane
hadde no vorte varsame. Dei klarte å komma seg unna. I forvirringen klarte Danielsen òg å rømma. Etter nervepirrende flukt ned gjennom skogen klarte dei å komma seg over isvatnet i Hemsila og opp i åssiden på Hemsedals nordside. Der fann dei igjen Furubotns stab, som hadde evakuert Ålrust for å finna tilflukt i Valdres.

Aksjonen kunne lett ha ført til katastrofe for Sunde. Det var broren hans Håkon som denne dagen gjekk mellom Krosstølen og Buglebjørk. Han var den einaste som visste nøyaktig kor Sundes forlegning låg. Han hadde lege i hytta på Hødnset natta før angrepet, og var på veg mot Sire då han oppe i lia høyrde skotsalvene. Han forstod at noko var gale, avbraut tilbaketuren, og klarte å ta seg fram til ei hytte ved Lykkja i nordenden av Tisleijorda, der det var ein kontaktstad. Dit kom Furubotn-folka etter kvart, og kunne fortelja om det som hadde skjedd på Modum og nede i dalen. Deretter gjekk han ned igjen i Hemsedal, kor tyske styrkar no hadde erklært unntakstilstand og herja mellom gårdene. Til slutt klarte han å komma seg over dalen og fram til Sire, der han fekk skifta på seg tørre klede. På trass av det dårlege vêret fortsette han umiddelbart opp til Buglebjørk, der han i nokså medtatt tilstand kunne orientera broren sin om det som hadde skjedd.

Asbjørn Sunde har gitt eit målande bilde av tilbakekomsten hans i Menn i mørket:
»Jeg visste ingenting før jeg sto midt på golvet med revolveren i spenn. Edgar, Bjørn og Kristen veltet ut av køyene og famlet etter våpnene i halvmørket. Jeg åpnet døra, og Hans tumlet inn. Han var hvit i ansiktet og ravet over golvet som en fyllik, sank ned i en stol og hikstet etter luft.  Edgar fikk fyr på peisen, og jeg fant fram en flaske konjakk. Hans tømte noen glass og tente en sigarett. De sterke nevene dirret.
— Det er hendt jævlige ting. Ottar Lie er tatt
— Ottar!
— Ja. Det kom melding med en kurer. Han og en del andre. De er ferdige. Leiren i Hemsedal er sprengt. Noen kom seg unna. Det er rene helvete. Han tømte noen glass og ble litt roligere.
— Fikk tyskerne peiling på deg?
— Nei. Jeg kom meg unna. Jeg tror ikke de oppdaget meg.
— Hvordan ble Ottar tatt?
— Kureren visste ikke noe sikkert. Det er opplagt angiveri. Tyskerne laget razzia. De måtte sprenge døra, og det ble skyting. Ottar skjøt til de overmannet ham.
— Er du sikker på de tok ham levende?
— Nei. men det ser slik ut.
— Trist».

Den tyske aksjonen var mislykka, fordi ein ikkje lykkast med å få tak i partileiinga, At han ikkje vart ein katastrofe for NKP. kom eine av og åleine den halvveges gjennomførte flyttinga til Ålrust, som var forårsaka av varselet politigruppa hadde til Sunde. Gestapo fekk likevel tak i mykje papir, og sette i gang eit omfattande analysearbeid. Aksjonen hadde eit offer til. Det var Tor Bråten, som åtte Krosstølen.

 

tor bråten
Tor Bråten

Hemsedal vart sentrum for den kommunistleia motstandsrørsla då partileiar i Norges Kommunistiske Parti (NKP), Peder Furubotn, måtte flytte sentralforlegninga hit sommaren 1942. Av Tor Bråten frå Grønlio i Gol leigde dei Krosstølen og Øvrestølen. Andre budde på Snertevollen, og i alt reknar ein med at 14 hytter og stølsbuer vart leigd. Men det frykta tyske sikkerheitspolitiet var like i hælane på Furubotn. Kommunistane var rekna som tyskaranes hovudfiende i Norge, og Gestapo sette store ressursar inn på å rulle opp og sprenge motstandsgruppene over heile landet. – Ein reknar med at over 10.000 var involvert i den kommunistiske motstandsrørsla. Dei fleste ville delta i ein meir aktiv motstandslinje enn det som var i Milorg. Dei kom tidleg i gang og var langt framme med illegale aviser. Det vart veldig viktig for å mobilisere sivil motstand, seier Solbrekken. Til Hemsedal hadde Furubotn flykta frå Oslo via Harestua tidlegare på våren. Begge gongene kom Gestapo for seint. Men det var berre eit tidsspørsmål før Gestapo fann vegen til Hemsedal. Vart arrestert 31. oktober vart aksjonen leia av SS-Hauptsturmführer Hellmuth Reinhard, sett i verk. Men for å unngå motstandsrørslas etterretning og lokale lyttepostar oppover Hallingdal, køyrde dei om Valdres og Filefjell.

Om ettermiddagen var dei i Hemsedal, og i løpet av dei neste dagane rulla dei opp store delar av organisasjonen og arresterte eit titals personar. Men Furubotn slapp igjen unna. Han fekk tyskarane aldri tak i. Bråten var åtvara om at Gestapo var i ferd med å sirkle han inn. Han hadde leigd ut hyttene og namnet hans var funne i eit notatblokk til Nikolai Danielsen, ein av dei arresterte medlemmene i kommunistrørsla. Men Bråten flykta ikkje. Han visste at Gestapo då truleg ville gå etter familien hans, kona og dei tre sønene. Etter det første forhøyret 3. november sa han til Torleiv Hornet som også var arrestert: – Du får helse kona og ungane – for eg er dødsdømt. Grov tortur Så starta helvetet – inne på Skogstad Hotell som Gestapo hadde teke inn på.

I to døgn vart han avhøyrt og torturert fleire gonger. Behandlinga Bråten vart utsett for saknar sidestykke i den lokale krigshistoria. På verste vis blir han så stygt mishandla at han mistar medvitet, og truleg er behandlinga Bråten fekk i to døgn det verste eksempelet på tyske krigsbrotsverk i Hallingdal. Mishandlinga førte til at Bråten fortel at han har gøymd unna ammunisjon og granatari ei steinrøys. Den ville tyskarane sjå. – Eg trur det var hans forsøk på å komme ut, seier Solbrekken. På hengebrua over Hemsila ved Granheim blir Bråten avretta. Gestapo hevdar etterpå at han kasta seg ut i elva og prøvde å flykte. Men som Storbrekken seier: – Det var ei desperat handling. Han var så fysisk øydelagt at han ikkje var i stand til å flykte. Men trass det han vart utsett for, røpte han ingenting. Liket av Bråten vart lagt i ei kiste tyskarane snikra saman på staden. Så vart han frakta vekk og seinare kremert. – Dette var heilt vanleg. Dei vart kremerte for å skjule brotsverket, seier Solbrekken. I 2009 vart det avduka ein minnestein på staden Bråten vart drepen

Sundes tilholdssted på Hardangervidda vart ikkje rørt av denne eller seinare aksjonar. Kåre Olav Solhjell fortel at Sunde-karene gjerne blanda seg med folk i Rukkedalen. Nesten alle hus i Espeset-grenda hadde hatt besøk av dei. Han har ikkje funne noko tilfelle av folk som sladra på dei, enten for å tena lette pengar eller av andre grunnar. Bygdefolket visste òg at om det var farleg å hjelpa sabotørane, kunne det vera endå farlegare å sladra på dei. Sunde understreka det poenget.

Sire
Den beste hjelpesmannen til Sunde i Rukkedalen var Erik Huse. Også broren Ingebret budde på Saupeset på denne tida, og søstra deira, Gunvor, laga mat til karane. Korkje Erik Huse eller andre i Rukkedalen hadde hatt noko kjennskap til Sunde-gruppa før gruppa slo seg til på Saupeset. Det var heller ingen kommunistsympatier som fekk dei til å samarbeide med Sunde. Politikk var langt unna tanken deira. Dei ønskte å skade den tyske okkupanten. Det heldt dei saman. Og så vart dei dregne inn i det litt etter litt. Så snart dei visste om kva som gjekk føre seg, kunne ingen trekke seg ut. Det kom inga opprulling i Rukkedalen hausten 1942. Både Asbjørn Sunde, broren Håkon, Petter Bruun og andre hadde tilhald der frå tid til annan utetter vinteren. Dei kunne vere borte i lange tider, men så med eit dukka dei opp att. Då Ingrid Huse, søster til Erik, kom heim på juleferie i 1942, sat karane på kjøkkenet heime i Solheim. Ho kjende dei att frå oppslaga ho hadde sett i Oslo.

sire
Reidar Tjørve instruerer Per stuve, Olav Sire og
Torgeir Rogne Foto: Karsten Vetteren

Begge var i sving med å førebu leige av hytter av ulike grunneigarar i Saupeset og innover fjellet i retning Torpo. Erik Huse trekte faren Levor, broren Ingebret og søsteren Gunvor inn i forsynings- og for- pleiningstjeneste. Martin Lokreim, som hadde vore gardsgut i Nesbyen, vart også med. I løpet av kort tid hadde Monthey Røse og Håkon Sunde, Asbjørns bror, organisert ei kurerrute til Krosstølen i Hemsedal, der NKP hadde etablert sentralforlegningen sin. Gården Sire ved Lien landbruksskule i vart vald som eit knutepunkt på denne ruta, og folket på Sire vart engasjert. Sire hadde eigne stølar i fjellområda opp mot Rundhovda, som dermed vart tilgjengelege for Sundes folk. Torkjel og Olav Sire var med i Milorgs gruppe i Leiar var Andres Haug, rektor på Lien landbruksskule. Sire- karane kjente mange av Torpo-bygdas radikalere, som etter kvart vart trekt inn i nett-verket rundt Sundes basar i fjellet. På denne måten vart det etablert nettverk i traktene og Rukke—Nesbyen, som gjorde det mogleg å halda verksemda gåande. Ei rekke sabotørar vart denne hausten lært opp i hytter og stølar innover fjellet og nede i sjølve Saupeset, og drog derfrå ut på oppdrag til Vest- og Austlandet. Frå fjellet sprang eit etterretningsnett ned i Hallingdal, og derfrå til Oslo og Bergen.

Sunde bad no om eit nytt møte med Furubotn personleg. Dei to møttest i Oppistugu Sire i Torpo nokre dagar seinare. Dit hadde Sunde gått på sju timar, og Furubotn på tre. Olav Sire hadde skaffa bensin på falske rasjoneringskort, og 7—8 vakter frå Milorg-gruppa i var plassert rundt garden. NS-lensmann Johs. Høva i Nesbyen gjorde visittane sine i Rukkedalen og Saupeset, men la ingen iver i det. Bygdefolket plaga ikkje lensmannen med meldingar som måtte følgjast opp. Sundes gruppe hadde no tilhold i fjelltraktene mellom Rukkedalen og Torpo heilt fram til mars 1943. Til tider var det betydeleg trafikk av tilreisande som skulle på instruksjonskurs, og av sabotørar som skulle ut på eller heim frå oppdrag. I denne lange tida var det ikkje til å unngå at Sunde sjølv og hans næraste vart kjent av mange i nabobygdene, og særleg i Rukkedalen og Torpo. Alle var ikkje like begeistra for å ha sabotørane i bygda. Det var sjølvsagt mange som ikkje delte synet deira på kampen mot okkupantane. Men slikt kom ikkje okkupasjonsmakta for øyre, på trass av at Wehrmacht var stasjonert både på Gol og i På Gol låg òg ein russisk fangeleir, med vaktpersonenell frå SS.

Sunde heldt hovudkvarteret sitt på Buglebjørk inne på Hardangerviddas nordaustlege går ut mot Hallingdal på senhøsten og vinteren, avbrote av kortare opphald i Saupeset og vest for Buvatn i Myking. I periodar kom folk på instruksjonskurs. Dei kom då vanlegvis til Bergheim ved Nesbyen, der dei vart transporterte til dei rette stadene på fjellet av ein drosjesjåfør i Nesbyen. Utpå vinteren flytta hovudkvarteret til Hovdestølen, ein støl under Sire øvst i Ridalen mot Torpo. Milorgs skaffa forsyningar og anna praktisk hjelp. Andres Haug, rektor på Lien landbruksskule sikra dette utan mistanke frå Wehrmacht i Torpo og på Gol.

Utpå vinteren kom òg Gestapo til Rukkedalen for å leita etter «Osvald» og «Edgar».
Det ser ikkje ut til at det var som følgje av lokalt angiveri. Lensmann Høva fekk ein hen-
vendelse om Martin frå ein slektning. Han antok at Lokreim hadde rømt til Sve
rige, og innberettet ikkje saka. Først etter krigen vart han klar over at Lokreim hadde
slutta seg til Sundes organisasjon. Noko seinare fekk lensmannen ordre av statspolitiet
om å setja i verk ettersøkninger av 5—6 mann i Oellet. Då dette skjedde, var allereie ei
gruppe frå avdeling IV A i gang med å avslutta eit vekes søk på Hardangervidda etter Sundes sabotørar. Dei hadde vore i Dagali, og undersøkte no traktene Myking—Rukkedalen.

Det var i første halvdel av mars etter tungtvanssabotasjen mot Vemork 27. februar 1943,
som førte til stor tysk aktivitet over heile Hardangervidda. Det kan sjå ut som om Gestapo mistenkte Sundes organisasjon for å ha vore innblandet i Vemork-affæren. Gestapistane, med Thielicke Karlsen i spissen, tok Erik Huse på Saupeset. Huse spelte tomsing, og lensmann Høva stadfesta at han var mentalt tilbakeståande. Etter forhøyr vart Huse blodig og forslått kasta ut av Gestapos bil ved Solheim. Karlsen var rasande, fordi ho hadde oppdaga at han hadde leigd ut Saupeseter til Sunde, utan å ha skrive opp kven han leigde ut til. Høva stadfesta at slikt var vanleg i bygda, og gestapofolkene godtok forklaringa. Høva lykkast i å få igjen Huses legitimasjonspapir.

Lensmannskontoret sette deretter i verk eit søk i traktene vest i Myking, i fjellet ved
Rødungen. Hensikten var å unngå ein større tysk aksjon. Der vart ei gruppe ukjende per-
soner observert utan å bli innberettet. Det var uklart om det var Sundes folk, eller Mil-
org-folk frå Torpo. Det var styggvær, og Sundes folk som igjen hadde vore nede i dalen,
trekte opp i fjellet for å vera på den sikre sidan. Sunde skildra flyttinga i Menn i mørket:
Enda det var fullmåne. kunne vi berre sjå nokon få meter omkring oss. Stormen hvirvlet den leita nysnøen høgt til vêrs, og underleg forvrei tåkeskikkelsar rasa hylande
forbi i ein fantastisk. meiningslaus dans. Ikkje noko kunne halda kulda ute. Han skar som knivar i huda — gjennom tjukke vadmelsklær, gjennom fleire lag avispapir, gjennom solid. godt undertøy. Det er som alt håp og alt mot tyt ut av ein ei slik natt. Til slutt gider du ikkje tenka eingong. Du blir sløv og dum og sint der du står og gjer deg liten i kleda og kjenner kulda herja som tannverk i heile kroppen. Sekken hang blytung på ryggen min — fullstappet av ammunisjon og hermetikk. Men eg torde ikkje ta han av meg. Innhaldet var for livsviktig til at eg våga ta sjansen på at han skulle bli grave ned under driva».

Furubotn og folket hans gjekk til Valdres, og brukte lang tid på å fåen ny forlegning og nye kanalar i orden. Meldestaden til Sunde var på Sire i Torpo heile vinteren, men Furubotn tok ikkje opp igjen kontakten.

På senvinteren flytta Sunde folka sine nærare Torpo. Dei tok då inn på ei hytte
som vart kalla «Neverdekkadn», like bak ei lysverkshytte ytterst i Ridalen. Det var ein meir praktisk stad, som antakeleg ikkje var planlagt brukt så lenge. Hytta vart kalla «hotellet», var dårleg utstyrt og i dårleg forfatning. Husgerådet måtte dei frakta med seg frå Hovdestølen. Det var antakeleg Andres Haug som hadde ordna med lånet av hytta. Avstanden til bygda, jernbanestasjonen og riksvegen var berre nokon kilometer. I denne tida var det òg atskilleg kontakt med bygdefolket. Sunde heldt ved eit høve eit foredrag om krigssituasjonen på Sire. «Vi sat tett i tett rundt veggene. Han snakka om krigen og om korleis situasjonen kunne bli etter krigen. Det var veldig spennande,» sa Ingemund Sire. Elles var Lien landbruksskule i eit tilholdssted for sabotørane. Her fekk dei mat og kunne slappa av blant venner. Ofte var òg Olav og Torkjel Sire der då. Diskusjonen kunne gå høgt om krigen. Rektor Haug var medlem av Bondepartiet. Verken han eller Sunde var personar som la fingrane imellom når dei var usamde.

Utpå vinteren flytta Sunde hovudkvarteret til Hovdestølen, ein støl under Sire øvst i Ridalen mot Torpo. Milorgs skaffa forsyningar og anna praktisk hjelp. Andres Haug, rektor på Lien landbruksskule sikra dette utan mistanke frå Wehrmacht i Torpo og på Gol. På den tida hadde Gestapo fått tips om at noko gjekk føra seg i Rukkedalen. Fem bevæpna menn og den kvinnelegen tolken Gjertrud Karlsen kom og tok inn på Syversrud skule. Gjertrud Karlsen var ellast meir enn ein tolk. Ho var berykta for dei harde kjake-slaga ho brukte for å mjuka opp talegåvene til fangane. No vart Erik Huse og Bjarne Solheim kalla inn til forhøyr. Dei vart utsedde for slag og spark, så Erik måtte hjelpast heim etterpå. Men dei røpte ikkje noko, og lite visste dei om kvar «Osvald» og hjelparane hans heldt seg nett då. Men etter denne hendinga valde Erik å slutta seg til gruppa for ei tid. Nye aksjonar Like etter påske kom Sunde og nokra av karane hans ned til Sire. I dagane før hadde dei lege på Hovdestølen.

Dei tok med seg ustyret sitt. Det var tydeleg at no drog dei for godt. Dei reiste med toget. Asbjørn Sunde fekk vinterfrakken til bestefar på Sire då han drog. Nokre dagar seinare, den 21. april, sprengde dei kontora til Arbeidstenesta i Pilestredet 31. Også denne gongen berga Asbjørn Sunde livet så vidt det var. Men både broren Håkon og Petter Bruun vart tekne. Dei åtte månadene mellom den 21. august og den 21. april er den tida då Sunde hadde hovudbasen sin i Hallingdal. Sunde kom visstnok ikkje til Hallingdal etter dette. Men andre av karane hans var her oppe. I februar 1944 la ein av gruppa ein sprengladning på jernbaneskinna i Sangelia. BILDE AMLIEVåren 1944 var òg Sundes proviantsjef Amlie stadig her oppe og kjøpte mat på svartebørsen. Han var på Sire dagen før han vart skoten av Gestapo heime på Eina. Ein annan gong kom ni mann til Sire. Då hadde dei planar om å frigjera dei russiske fangane på Gol.

Olav og Torkjel Sire var med i Milorg, og knytte til Sundes apparat så lenge dei var i dalen. Då sabotørane kom tilbake seint i 1943 og i 1944, hadde dei tilhold på Sire. Stort sett var forholdet godt mellom folk i Torpo og Sundes folk. Dei vart beundra for sin kaldblodighet og handlekraft, i kontrast til det som elles skjedde i dalen. Ved eit høve skulle Sunde og Bruun til Bergen på oppdrag. Dei gjekk rett ned på jernbanestasjonen og tok toget. Nokre dagar seinare korn dei tilbake, med toget. Oppdraget var utført. Så enkelt var det. Det gjorde inntrykk. Dei var trass alt landets to mest ettersøkte menn. Det var stadig reising. Bruun var på oppdrag i Larvik- distriktet. Seinare var han i Skien på eit sprengningsoppdrag.

Harald Haugen skriv i artikkelen «Heimestyrkane i Torpo» at «det var noko merkeleg på Torpo, for som kjent var det ei aktiv gruppe av folk som var av ei anna mening der. Og me hadde mykje tyskarar på Topromoen. Og det var kanskje det som gjorde at me tok til å bli aktive. I 1943 begynte me å merke organisering. Eg trur det var det første møtet eg var med på. Olav Sollien kom til meg, han hadde fått beskjed om at me skulle møtes på Lien ein kveld. Det var Andres Hauge som sto for det. Han hadde gjennom andre kontskter fått i oppdrag å sondere terrenget for ei mostandsrørsle i Torpo.

Gruppe C av Heimestrykeorganisasjonen i Hallingdal var Torpo. Her var Andres Haug ei drivande kraft fra fyrste stund. Lien Jordbruksskulevart sentrum for motstandsrørsla
i Torpo. Lærarane pa skulen var med i heimestyrkane. Både vapen og foryningar var lagra der. Einar Johnsen var gruppesjef og Gudmund Holstad nestkommanderande. Troppesjef var Harald Haugen og Olav Sollien og med Sigurd Teigen og Olav Trøens som nestkommanderande.

Sundes behov for sabotørar var verkeleg nok. Den 20. januar gjekk eit stort dynamittlager i  lufta i Bergen, 25. februar vart ei bru sprengt i Ål, og 11. mars small det på jernbaneverkstaden Sundland i Drammen. I desember 1943 hadde Sunde vore i Hallingdal for å få hjelp til å sprenga Bergensbanen gjennom dalen. Han møtte Andres Haug og August Pahle på Lien landbruksskule på Torpo, men begge var negative. Sunde vart sint og la ein pistol på bordet, som han av og til gjorde når han ønskte å understreka at han meinte alvor. Denne gongen verkte det ikkje. Pahle gjekk sjokkert frå møtet. Haug var meir aktivistisk enn Pahle, men heller ikkje han ønskt sprengninger av banen no. Kåre Olav Solhjell har omtalt dette møtet i Krigsår i Hallingdal, men plassert det feil i tid. Sunde måtte gjennomføra sprengningen av jernbana utan hjelp.

Sprenginga av Bergensbanen ved Sangelia
Om kvelden 24. februar 1944 kom to av Sundes karer til Sire. Dei lånte to sparkar og tok landevegen opp mot Ål. Undervegs passerte dei to vegkontrollar ved Torpomoen med ryggsekken full av sprengstoff. Der jernbana passerte undergangen i Sangelia, vart sprengstoffet plassert. Så sparka dei ned igjen til Sire, og reiste tilbake til Einastranda. Eit troppetog var venta. Tidleg om morgonen vart linja visitert, og ein dresin utløyste sprengningen. Mirakuløst kom køyraren uskadt frå det. Bru og linje vart brote. Sunde flytta heller ikkje til Sollia før i mai 1944, først lenge etter sprengningen.

I Hallingdølen 12. juli 2008 intervjuer Stein Torleif Bjella Ingmund Sire, som då er 81 år gamal. «Osvald-gruppen slo seg ned på Sire-stølen vår i Ridalen», fortel Sire.» Sunde-karane måtte rømme frå hytta som dei tidlegare hadde disponert i Rukkedalen. Då var vegen til Hovdestølen i Ridalen kort. Då far til Ingmund, Torkjell Eiriksson Sire 1897–1985 kom på stølen, såg han korleis det rauk frå pipa. Det var fleire karar der, og dei hadde tatt seg til rette, forklarte Ingmund Sire. Han fortel at Sunde hadde god kontakt med rektor Andris Haug på Lien landbruksskule, og truleg var det Haug som tipsa om Sire som var mykje brukt i motstandsarbeid; både av heimestyrkane og Sunde-gruppa.

Ingmund Sire fortel at Sire var ein plass som tok imot alle; der gjekk det folk ut og inn støtt, Han sa at det ikkje var kommunistiske sympatiar som førde til at Sire vart hovudkvarter for Sunde. – Det var nok meir tilfeldig, meinte han. Det var like mykje aktivitet frå heimestyrkane som frå Sundegruppa på Sire.

erland hovde
Erland Hovde

Erland Hovde i Sundegruppa sykla fram og attende mellom Torpo og Gol, iflg Ingmund. Dei brukte sykkelen til gofa hans. Ingmund Sire var ikkje sjølv med i Osvald-gruppen, men flaug ein del ærend med beskjedar og slikt. Særleg hugsar han Håkon Sunde godt. Håkon var bror til Asbjørn Sunde og gjekk regelmessig kurerrute frå Rukkedalen til Krosstølen i Hemsedal med meldingar, og ofte var han då innom Sire. Ingmund fortel at Sunde-karane hadde ein viss autoritet, og han hugsa korleis Asbjørn Sunde heldt foredrag. Det var mykje prat om politikk, ofte saman med forsyningssjefen Ivar Amlie BILDE. Han sørgde for mat til 20– 25 mann på forlegningen ved Sollie i Søre Land. Det hende Amlie gjekk fram og attende på golvet og prata, men Ingmund skjønte ikkje så mykje av det.

Ingmund Sire fortel at eit heilt følgje med karar var innom før Bergensbanen vart sprengt i Sangelie 24. februar 1944. «Dei kom om natta med bil frå Sollia. Det var vel ein 6-7 mann. Garasjen til Eivind Hagen stod open, og dei køyrde rett inn i den. Då stod bilen i skjul, for den var vel ettersøkt. Det var forresten frakken til gofaen min Asbjørn Sunde skaut ein tyskar gjennom i 1943, då Sunde-gruppa sprengde arbeidskontoret i Pilestredet i Oslo.

Arvid Mindolf Lund var medlem av Osvald-gruppe. Lund tok i 2005 i regi av Hallingdølen turen til Ål i ein alder av 87 år – krigshistorikarane Lars Borgersrud og Kåre Olav Solhjell. Saman med to andre sabotørar plasserte Arvid Lund 24. februar 1944 to sprengladningar på jernbanelinja i Sangelia mellom Ål og Kleivi. Alle tre tilhøyrde motstandsrørsla Osvald-gruppa. Klokka var vel mellom 22.30 og 23.30 om kvelden. Det var kaldt og klart i vêret. Me passerte Ål på ski, og kryssa på skrå over fjorden. Me klora oss oppover fjellsida, forklarar Arvid Lund.

Etter ein del leiting langs jernbanelinja ved besøket i 2005, kjem dei fram til ein liten undergang. «Her var det. Heilt sikkert. Her kom me opp lia og opp på lina, seier Lund. Han forklarar korleis to sprengladningar vart montert på skinnene. «Eg er litt usikker på om me brukte dynamitt eller trianid. Me hadde eit 90 volts batteri med oss, seier han. Utløysarmekanismen var festa på eit punkt på lina. Sprengladningen var festa eit stykke unna. Sabotørane ville ikkje skade lokføraren og mannskapet. Det var vognene i togsettet med tyske soldatar som skulle i lufta».

Ladningen skulle gå av når toget passerte om morgonen 26. februar. Men den fyrste som kom på lina var banevaktar Nils Kvilekval. Han køyrde visitasjon om natta på ein dresin. Kvilekval vart kasta av lina, men var elles uskadd. Skinnegangen vart øydelagt, men reparert over natta. Aksjonen var både mislukka og vellukka. Ingen tyskarar kom til skade, men symboleffekten av ei slik sprenging var sterk og viktig. Lokalt vart det mange spekulasjonar om kven som stod bak, skreiv journalist Stein Torleif Bjella i Hallingdølen.

Før aksjonen i Sangelia hadde Lund og dei to andre halde seg ved ei hytte sju-åtte veker i Ridalen, ikkje langt frå Okslenuten. Hytta gjekk under namnet Neverdekadn. Dei hadde fått melding frå leiaren av Osvald-gruppa, Asbjørn Sunde, om å overvake Fjellheim-hytta til Alf Whist på Veståsen. Whist var næringsminister i regjeringa til Quisling. Men mest låg dei tre i ro i Neverdekadn og venta. Dei hadde avtale med lokførarane på Bergensbanen at dei skulle kaste ut forsyningar eit stykke aust for Torpo stasjon. Dei brukte 13 minutt ned frå hytta for å hente maten, men det gjekk halvannan time opp att, fortel Lund.

Etter å ha plassert ladningane på skinnegangen i Vestlie, skar dei tre på skrå oppover og opp på Veståsen. Derifrå kom dei seg attende til hytta i Ridalen. Dei reiste frå Hallingdal eit par veker seinare. Lund hamna i Sverige, der han var kurer på ein del oppdrag for Osvald-gruppa. Dei to andre karane vart att i Norge. Dei heitte Gjermund Karl Skaarud og Per Tore Stensrud. Det var unge karer, dette, som de fleste i Osvald-gruppen. Både Skaarud og Stensrud var fødd i 1924.

gjermund Karl Skaarud
Gjermund Karl Skaarud

Begge deltok seinare i ein større aksjon mot bedrifta ASEA Per Kure AS i Oslo, ein fabrikk som laga transformatorar for tyskarane. Fabrikken vart totaløydelagd. Skaarud og Stensrud vart pågripne og avretta av tyskarane på Trandum 6. september 1944. Arvid omtalar dei to kameratane som Sigurd og Reidulf. Dekknamna til karane var det einaste han hugsar. Arvid vart godt kjend med dei. Dei budde saman på hytta og var alle unge speidarar.

Arvid Lund fortel at dei tre fekk kamuflasjedraktene til oppdraget frå hjelparar ved husmorskulen ved Lien Landbruksskule. Truleg var to av sabotørane på Sire og henta ammunisjon, medan alle tre gjekk til Sangelia for å sprenge. Ut frå Arvids upplysningar må ein gå ut frå at sabotørane sjølv plukka ut staden for sprenginga. «Ladningen vart plassert her fordi det var praktisk og det var grei tilkomst», sa Kåre Olav Solhjell.

Per Stensrud
Per Stensrud

Reint operasjonsmessig er det lett å forstå at behovet for å flytta seg nærare Oslo må ha vore tilstades på ettervinteren. Fleire månaders instruksjonar og planlegging hadde skapt nye grupper som stod klare til å bli tatt i bruk. Det var likevel ikkje eigne behovet til organisasjonen som var den direkte årsaka då flyttinga fann stad, i byrjinga av mars 1943. Andris Haug og Milorggruppen på Torpo hadde tatt ansvaret for å skaffa Sunde forsyningar og proviant. Haug hadde kontaktar til Milorg i Oslo. Sunde brukte frå tid til annan brukte desse kontaktane for å kommunisera med politigruppa. Olav Sire var på ettervinteren i eit slikt oppdrag i Oslo, og då han kom heim igjen pakka Sunde saman på «Hotellet», og reiste.

 

Kort biografi – Asbjørn Sunde
Asbjørn Edvin Sunde (fødd 27. desember 1909 i Rørvik i Vikna kommune i Nord-Trøndelag, død 1985 i Oslo) var sentral i NKP før og under andre verdskrig, og leiar for sabotasjeorganisasjonen Osvald-gruppa. Etter frigjeringa byrja den kalde krigen, og Sunde fekk ikkje heider for innsatsen sin frå norske styresmakter. I 1954 vart han dømd for spionasje til fordel for Sovjetunionen. Først i seinare år har Sundes og krigsinnsatsen til Osvald-gruppa fått offentleg heider. Han var son av skomakar og fiskar Anton Sunde (1876–1943) og Emma f. Sørensen (1881–1920). I folketeljinga 1910 finn vi dei på garden Indre Rørvik, der Asbjørn er ført opp som fjerde barn i familien. Den yngre broren Håkon Marinius Sunde (f. 1911) vart fødd i Trondheim, så familien må ha flytta på seg nokså kort tid etter folketeljinga. Seinare vart dei buande i Kopervik på Karmøy, der Asbjørn Sunde hade det meste av oppveksten sin.

Faren var syndikalist, og eit politisk engasjement dukka tidleg opp hos Asbjørn Sunde sjølv om han vende seg til kommunismen og ikkje følgde vegen til faren. Familien gjekk i oppløysing, og fleire av barna hamna på barneheim. Sunde reiste til Horten for å gå inn i marinen då han var gammal nok, og tok eksamen som styrmann der. Sunde gifta seg i Horten i 1931 med Astrid Kristine Nilsen (1912-83), dotter av fyrbøtar Peter Severin Nilsen (1879–1943) og Anne Mathilde Fredriksen (1883–1949). Dei fekk sonen Rolf.

Krigsinnsatsen
Under den spanske borgarkrigen melde han seg som frivillig, og han fekk der opplæring i sabotasje og partisanverksemd og var blant ambulansesjåfør ved eit frontavsnitt. Han lærte òg å laga sprengladningar og å arbeida bak linjene til fienden, kunnskap han skulle komma til å bruka i Noreg få år seinare. Han skreiv frå Spania for NKUs avis Klassekampen og NKPs Arbeideren. To andre brør, Håkon Marinius Sunde og Rolf Edgar Sunde, var i Spania. Sistnemnde vart arresterte i Noreg for å verva folk til dei internasjonale brigadane.

Etter å ha komme tilbake til Noreg vart han hausten 1938 leiar for Wollweber-organisasjonen. Han mista kontakt med leiinga i Moskva etter arrestasjonen av Wollweber i mai 1940, men sørgte for å halda organisasjonen i gang. Gruppa var i den første fasen av krigen passiv på grunn av den tysk-sovjetiske ikkeangrepspakten. Den 20. juli 1941 byrja gruppa igjen med sabotasjeaksjonar. Han fekk namnet Osvald-gruppa etter eit av Sundes mange dekknamn, Osvald. Eit anna namn han ofte brukte var Knut Pettersen.

Sunde var kjent som ein dugeleg og dristig sabotør, og 2A, Milorg og SOE henvende seg fleire gonger til han for å løysa spesielt vanskelege oppdrag. Han jobba frå mars til september 1942 tett saman med leiaren av 2As politigruppe, Asbjørn Bryhn. Hausten 1942 vart han NKPs sabotasjeleiar. I februar 1944 oppstod ein splittelse mellom Peder Furubotn og Sunde, då Furubotn kravde at Osvald-gruppa skulle underleggast partileiinga. I juni same år fekk Sunde ordre frå Moskva om å avvikla organisasjonen, noko han gjorde.

Etter sprengningen av Hovudkvarteret til statspolitiet den 21. august 1942 vart det utlovet ein belønning på kr 50 000 for opplysningar om Sunde. Etter sprengningen av Oslo Arbeidskontor den 20. april 1943 vart han han alvorleg såra då ein molotovcocktail knuste under han, men han skaut seg gjennom dei tyske sperringene. I Menn i mørket beskriv han seg sjølv etter denne hendinga: «… ein taus liten mann med hatten trekt langt ned i panna. Under bremmen skimta dei eit herja og skamfert andlet med grimme arr etter brannsår.».[1]

Han fekk etter krigen ingen norske utmerkingar for innsatsen sin, ikkje eingong deltakarmedaljen. Dette var det vanlege for medlemmer av den kommunistiske motstandsrørsla, og kom av det politiske klimaet i den kalde krigen. Frå Sovjetunionen fekk han Medaljen for siger over Tyskland. Denne vart brukt mot han under spionasjesaka i 1954.

Etterkrigsåra
Gunnar Sønsteby i Milorg skaffa Sunde jobb hos Esso på Sjursøya. Han skreiv Menn i mørket som kom ut på Dreyer forlag i 1947, og vart etter dette maritim konsulent for forlaget.

Kjelder:
Asbjørn Sunde: Menn i mørket, Dreyer, 1947
Bjørn Geirr Harsson: Med Milorg D 14.2 på skauen, 1944-45: Ringerike, Hadeland og Hallingdal, Hjemmestyrkemuseets venner D 14.2, 1995
Nils Noss: Ål i krigsåra 1939-45, Ål historielag, 1999
Lars Borgersrud: Wollweber-organisasjonen i Norge. Del 1, Borgersrud, Lars, 1995
Lars Borgersrud: Nødvendig innsats: sabotørene som skapte den aktive motstanden, Universitetsforl., 1997
Hallingdølen -ein mengd artiklar.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s