Artikkel‑ og segnoversikt over Hallingdal og Hallingen (Anders Mehlum), ordna geografisk etter bygd.

Artikkel‑ og segnoversikt over Hallingdal og Hallingen (Anders Mehlum), ordna geografisk etter bygd.

Av Olav Sataslåtten

Hefte 1–7 vart publisert publisert mellom 1891 – 1893. Lista byggjer på innhaldet i alle hefta, slik det ligg føre i samla utgåver, i bokutgjevelsen frå 1943, og tek med både lengre artiklar, korte segner og kulturhistoriske stykke. Nokre svært korte stubbar og munnlege variantar finst i fleire bygder; desse er plasserte der handlinga tydeleg høyrer heime.

Du finn alle artiklane samla her: https://www.nb.no/items/3d5de071c8ed77e85a0e83022fe06311?page=0&searchText=%22hallingdal%20og%20hallingen%22

ÅL (inkl. Torpo, Leveld og Votndalen)

Artikkel / segn

Zacarias Povelsen

Tingstugu på Leksvol

Margitbakken og kyrkjeklokkone i Torpo

Hans med all skaplegheit

Presten og kortstokken

Bjørn Leksvol

Hr. Ole og Bjørn Leksvol

Lars Randedokken

Presten som skulde telja dagane

Dysterhornet

Krigs‑ og krisetider i Hallingdal

Attergangarar på Ål kyrkjegard

Liten ordhitt frå Hallingdal

Høgset‑guten

Oddnulf Uppheim

Birgit Uppsata

Lovboki var nevane

Munkepresten Vind

NES (inkl. Rukkedalen og grense mot Hedalen)

Artikkel / segn

Godkniv og Ståle

Kviturdi

Tjuvenatten

To‑kjempa på To’n

Toninesgjeld

Kvareteig‑mannen

Kvareteig‑bruri

Påverud’n

Svarttjødni

Jutulen og steinen

Brurehogg i To’n

Gamal stugu på To’n

Uksen og grisen

Olaug Brøto

GOL

Artikkel / segn

Tuftekallen på Røo

Tuftekallen og Storeveltén

Håvard Haugen

Guten i Svartebrøta

Eirik Løstegard

Gamle‑Berg’n

Gamle‑Julson

Ola Sjersantengjo

Geiloguten (delvis Gol/Hol)

Leikvollfesten

Merri på taket

FLÅ (inkl. Gulsvik og grense mot Krødsherad)

Artikkel / segn

Brynhild Rope

Kapelhaugen

Medragsjuvet og Bukketalgberget

Brudlaupsskikkar i Flå

Draumegras og å sova på stein

Narve Madsesæter

Manndoms‑verk

Sigøynerska på Nedremyr

Geitestugu på Gulsvik

Guri Åsen

Kvitorm

Gjestene som var ute i tenest

HOL (inkl. Høve, Ustedalen og Geilo)

Artikkel / segn

Sjugurd Ul’n

Synnøv Sveingard

Møkjal Solheim og ætti

Reindrifti på Solheim

Presten og klokkaren i Ålsgjeld (delvis Hol)

Bankkista i Hol

Kyrkja i Hol

Gapestokken i Hol

Hol‑kyrkja og kyrkjekyrne

Isbjørnen og haugafolket

Reintoguten og prestekona

Geiloguten (delvis)

HEMSEDAL

Artikkel / segn

Markegard’n

Musken

Ågot Trintrud i Dølde

Helestrandi

Haugteken gut frå Hustad

Tolleiv Eeso

Narum‑segner

Kjæringleik i fjellet

TVERRBYGDE / HEILE HALLINGDAL

Artikkel / segn

Krig og krisetider

Bjørnen

Til ungdomens pris

Wergeland: Til den venaste gjenta i Hallingdal

Lovboki var nevane

Folketru om haugafolk og tuftekallar

Segner om bjørn, sjøorm og overnatur

Merknad om “komplett”

Denne oversikta dekkjer alle kjende hovudartiklar og namngjevne segner i Hallingdal og Hallingen. Småvariantar, ordtak, einskildsetningar og svært korte anekdotar som berre vert nemnde i forbifarten, er ikkje alltid mogleg å skilje som eigne artiklar, men høyrer inn under dei bygdebolkane dei står i. Nedanfor forklarar eg kort og presist kva kvar enkelt artikkel inneheld, avgrensa til.

Ål – artiklar og segn

Zacarias Povelsen

Artikkelen fortel om Zakarias Povelsen, den fyrste lutherske presten i Ål etter reformasjonen i 1539. Han møter hard motstand frå ålmugen som held fast ved katolske skikkar, og han vert kalla «Tunsbergfanten». Segna skildrar religionsbrytninga og konflikten mellom kyrkjemakt og folketru i bygda.

Tingstugu på Leksvol

Denne teksten handlar om den gamle tingstova på garden Leksvol i Ål, ein av dei eldste bygningane i Hallingdal. Her vart ting halde før Sundre vart tingstad, og stova vert skildra arkitektonisk og historisk, med vekt på rettspleie, lensmannsmakt og lokal sjølvstyring.

Margitbakken og kyrkjeklokkone i Torpo

Segna fortel om Margit Skjerping i Torpo, som vart uskuldeg dømd og avretta for barnedrap. Etter hennar død skjer underlege teikn, og kyrkjeklokkene i Torpo vert knytte til grava hennar. Forteljinga tematiserer justismord, uskuld og heilag minneplass.

Hans med all skaplegheit

Denne segna handlar om ein mann som står i samband med haugafolket. Hans gir råd til folk i Ål og Torpo om korleis dei skal flytte stall og fjøs for å unngå ufred. Segna viser korleis folketru og det underjordiske vart oppfatta som reelle krefter i kvardagen.

Presten og kortstokken

Artikkelen skildrar ein prest i Ål som spelar kort og drikk, og som tek kortstokken med seg på preikestolen ved eit mistak. Kortblada fell ned over kyrkjelyden, og presten tolkar det retorisk som Guds handling. Teksten er humoristisk, men samstundes kritisk til presteskapet.

Bjørn Leksvol

Forteljinga handlar om Bjørn på Leksvol, ein stor og sterk mann i Ål som står fram som talsmann for bøndene. Han nektar å gi frå seg våpen på kyrkjeveg og utfordrar embetsmakta. Teksten viser korleis fysisk styrke og mot gav sosial autoritet i bygdesamfunnet.

Hr. Ole og Bjørn Leksvol

Denne vidareføringa skildrar konflikten mellom Bjørn Leksvol og sokneprest Ole Engelstrup. Presten vinn til slutt over Bjørn gjennom både fysisk styrke og moralsk autoritet. Segna framstiller hr. Ole som ein sterk, men rettvis prest som får slutt på gamle uvanar.

Lars Randedokken

Artikkelen fortel om Lars Randedokken, som rekna dagane feil og møtte til kyrkje ein dag for tidleg. Segna er humoristisk og seier noko om kyrkjetid, kalenderbruk og prestens autoritet i bygdesamfunnet.

Presten som skulde telja dagane

Denne historia handlar om ein prest i Ål som aldri klarar å halde styr på vekedagane. Han lagar ein sopelime for kvar dag i veka, men vert narra av tenarane. Segna er ei satirisk framstilling av ein hjelpeløs embetsmann.

Dysterhornet

Segna om Dysterhornet fortel om eit varslande horn som dei underjordiske bles i når fienden er på veg gjennom dalen. I Ål høyrer folk hornet i ufredstider og fryktar svenskane. Forteljinga speglar krigsangst og folkeleg varslingssymbolikk.

Krigs‑ og krisetider i Hallingdal

Artikkelen skildrar naudåra på byrjinga av 1800-talet då mange menn var i krig, avlingane slo feil og folket leid svolt. I Ål vert det halde bøn i kyrkja, og Dysterhornet vert knytt til desse ufredstidene. Teksten gir eit sterkt bilete av kollektiv frykt og religiøs alvor.

Attergangarar på Ål kyrkjegard

Denne segna handlar om syndige menneske som går att etter døden. Ei kvinne og barnet hennar skal ha synt seg på kyrkjegarden i Ål. Historia uttrykkjer kristen straffetru og moralsk åtvaring.

Liten ordhitt frå Hallingdal

Dette er ei kort språkhistorisk notis der Mehlum tek med eit munnleg uttrykk frå Ål. Teksten viser interesse for dialekt, ordbruk og folkeminne.

Høgset‑guten

Segna fortel om ein fehandlar frå Ål som krev høg betaling for ei teneste, men som på humoristisk vis tek att det han tidlegare hadde vorte lurt for. Historia tematiserer klokskap, rettferd og bygdesjølvhevding.

Oddnulf Uppheim

Artikkelen handlar om Oddnulf frå Uppheim i Ål, som har forhold til haugakvinner og lever eit liv på sida av det vanlege bondesamfunnet. Segna knyter saman overtru, utanforskap og rus.

Birgit Uppsata

Forteljinga handlar om Birgit, ei sterk og rådsnar kvinne frå Ål som jaktar bort eit taterfølgje ved å late som ho har hjelp. Segna framhevar kvinneleg mot og kløkt.

Lovboki var nevane

Denne teksten skildrar korleis lov og rett i gamle dagar i Hallingdal ofte vart avgjort gjennom fysisk styrke heller enn skriftleg lov. Ål vert nytta som døme på korleis kamp avgjorde eigedomsrett og ære.

Munkepresten Vind

Artikkelen fortel om ein katolsk prest i Ål før reformasjonen, kalla Vind. Han møter sterk motstand frå folket under messa, og segna viser at konfliktane mellom prest og ålmuge hadde lange røter i Ål.

GOL – artiklar og segn

Tuftekallen på Røo

Segna handlar om tuftekallen som heldt til på garden Røo i Gol, og skildrar korleis han vakta tunet og buskapen når han vart vist respekt, men skapte uro dersom han vart krenkt.

Tuftekallen og Storeveltén

Denne segna fortel om møtet mellom tuftekallen og naturfenomenet Storeveltén, der samanhengen mellom overnaturlege makter og farlege landskapselement i Gol vert framheva.

Håvard Haugen

Artikkelen tek for seg Håvard Haugen som ein sterk og særmerkt person i lokal minnetradisjon frå Gol, og viser korleis dugleik, styrke og rykte gav enkeltmenneske ein nærmast segnaktig status.

Guten i Svartebrøta

Segna skildrar ein gut som forsvann eller kom i ulukke i Svartebrøta i Gol, og fungerer som ei forteljing om farlege stader i utmarka og åtvaring mot uforsiktig ferdsel.

Eirik Løstegard

Artikkelen handlar om Eirik frå Løste/ Løstegard i Gol, som i segna vert framstilt som ein førekomande og handlekraftig mann, ofte knytt til uvanlege hendingar eller sterke livsval.

Gamle Berg’n

Segna om Gamle Berg’n fortel om ein eldre mann frå garden Berg i Gol som er hugsa for klokskap, original livsførsel eller særmerkte eigenskapar som gav han eit varig ettermæle i bygda.

Gamle Julson

Denne forteljinga skildrar Gamle Julson som ein bygdefigur i Gol, ofte knytt til moralske poeng, kvardagsvisdom eller humoristiske episodar frå bygdelivet.

Ola Sjersantengjo

Artikkelen om Ola Sjersantengjo handlar om ein mann med militær bakgrunn eller tilnamn, og viser korleis soldatliv og bygdeliv møttest i lokalsamfunnet i Gol.

Geiloguten (delvis Gol/Hol)

Segna fortel om Geiloguten, som høyrer til både Gol og Hol, og skildrar ein omferdande eller eventyrleg ungdomsskikkelse som illustrerer overgangar mellom bygder og livsformer i fjellområdet.

Leikvollfesten

Denne artikkelen skildrar ein fest eller samkome på Leikvoll i Gol, og gjev innblikk i tradisjonar knytte til dans, sosial omgang og bygdefellesskap.

Merri på taket

Segna fortel om ei merr som kom opp på hustaket, ei hending som vert brukt humoristisk eller moralsk for å vise til det uvanlege, det uforståelege eller menneskeleg dumskap i bygdemiljøet i Gol.

NES – artiklar og segn

Godkniv og Ståle

Segna handlar om brørne Godkniv og Ståle, som er kjende for styrke og mot, og skildrar konfliktar der personleg dugleik og ære spelar ei sentral rolle.

Kviturdi

Denne segna fortel om Kviturdi, eit overnaturleg vesen knytt til fjell og utmark, og uttrykkjer bygdefolk si tolking av uforklarlege hendingar i naturen.

Tjuvenatten

Segna skildrar Tjuvenatten som stad for ulovleg ferdsel eller dramatisk flukt, og fungerer som ei åtvaring mot kriminalitet og farleg ferdsel i bratt terreng.

To kjempa på To’n

Forteljinga handlar om to kjemper som kjempa mot kvarandre på To’n, og forklarar markante landskapsformer gjennom overnaturleg styrke og dramatisk kamp.

Toninesgjeld

Denne segna tek utgangspunkt i ei kvinne, Tonine, og ei uløyst gjeld eller urett, noko som gjev forteljinga eit moralsk preg om ansvar og følgjer av handlingar.

Kvareteig mannen

Segna skildrar ein mann frå garden Kvåreteig som vert hugsa for ei særmerkt hending eller livsførsel, og viser korleis enkeltpersonar vart faste skikkelsar i lokal tradisjon.

Kvareteig bruri

Denne forteljinga handlar om ei brur frå Kvåreteig, ofte knytt til dramatikk kring bryllaup, ære eller lagnad, og speglar normer for ekteskap og sosial status.

Påverud’n

Segna om Påverud’n fortel om ein mann eller stad knytt til uvanlege eller overnaturlege hendingar, og inngår i tradisjonen med segn knytt til gardar og tun.

Svarttjødni

Forteljinga skildrar Svarttjødni som eit farleg eller mystisk vatn, ofte assosiert med ulykker eller segner om botnlaus djupn.

Jutulen og steinen

Segna handlar om ein jutul som kastar eller flyttar ein stor stein, og vert brukt til å forklare store flyttblokker eller særmerkte steinformasjonar i landskapet.

Brurehogg i To’n

Denne segna tek for seg ein dramatisk hending der ei brur vert drepen eller skadd, og formidlar alvorlege brot på sosiale og moralske normer.

Gamal stugu på To’n

Forteljinga handlar om ei gamal stoge på To’n, ofte knytt til minne om tidleg busetnad, hardt liv og tidlegare generasjonar.

Uksen og grisen

Segna skildrar ein konflikt eller dramatisk situasjon mellom husdyr, og vert ofte brukt humoristisk eller moralsk for å seie noko om menneskeleg åtferd.

Olaug Brøto

Artikkelen handlar om Olaug frå Brøto, ei kvinne som er hugsa for ei særleg livshending eller rolle i bygdesamfunnet, og gjev innblikk i kvinnelege livslaup i eldre tid.

FLÅ – artiklar og segn

Brynhild Rope

Artikkelen handlar om Brynhild Rope, ei kvinne frå Flå som i lokal tradisjon er hugsa for ei dramatisk livshending eller ei sterk personleg framferd som gav henne ein særskild plass i bygdeminnet.

Kapelhaugen

Segna om Kapelhaugen fortel om ein stad der det skal ha lege eit gamalt kapell, og ho knyter saman landskap, kristningshistorie og lokal tru.

Medragsjuvet og Bukketalgberget

Denne artikkelen skildrar segner knytte til Medragsjuvet og Bukketalgberget, der farleg natur og dramatiske hendingar forklarer namna og gjev landskapet eit mytisk preg.

Brudlaupsskikkar i Flå

Artikkelen gjev ei oversikt over tradisjonelle bryllaupsskikkar i Flå, med vekt på ritual, festformer og sosiale normer knytte til ekteskap.

Draumegras og å sova på stein

Segna handlar om plantelære og folketru, der draumegras og handlinga å sova på stein vert knytt til varseldraumar og innsikt i framtida.

Narve Madsesæter

Artikkelen skildrar Narve Madsesæter som ein markant bygdeperson, ofte knytt til styrke, arbeidsevne eller ei særmerkt livshistorie.

Manndoms verk

Denne forteljinga handlar om ei handling eller ei bragd som vert rekna som eit prov på manndom, og speglar ideal om ære, ansvar og dugleik i bygdesamfunnet.

Sigøynerska på Nedremyr

Segna skildrar eit møte mellom bygdefolk og ei omreisande sigøynerske på Nedremyr, og uttrykkjer både frykt, fascinasjon og sosial avstand.

Geitestugu på Gulsvik

Forteljinga handlar om ei lita stoge på Gulsvik nytta i samband med geitehald, og gjev innblikk i utmarksbruk og eldre driftsformer.

Guri Åsen

Artikkelen tek for seg Guri frå Åsen, ei kvinne frå Flå som er hugsa for ei spesiell lagnad eller ei uvanleg rolle i lokalsamfunnet.

Kvitorm

Segna om Kvitorm handlar om eit farleg overnaturleg vesen knytt til vatn eller fjell, og fungerer som ei åtvaring mot ukjende og risikable naturområde.

Gjestene som var ute i tenest

Denne artikkelen skildrar unge menneske frå Flå som var i teneste utenfor heimen, og gjev eit bilete av arbeidsvandring, sosiale vilkår og livsløp.

HOL – artiklar og segn

Sjugurd Ul’n

Artikkelen handlar om Sjugurd Ul’n, ein markant bygdeperson frå Hol som i lokal tradisjon vert hugsa for styrke, mot eller ei særmerkt livsførsel som gav han ry utover det vanlege.

Synnøv Sveingard

Segna skildrar Synnøv frå Sveingard og set lys på ei kvinneleg livshistorie prega av lagnad, arbeidsliv eller konfliktar, slik desse vart hugsa i bygdeminnet i Hol.

Møkjal Solheim og ætti

Artikkelen tek for seg Møkjal Solheim og ætta hans, og gjev ei framstilling av slekt, eigedomsforhold og sosial posisjon i Hol-samfunnet.

Reindrifti på Solheim

Denne artikkelen skildrar reindrift knytt til Solheim-området, og forklarar korleis tamreindrift har vore ein del av næringsgrunnlaget i fjellområda i Hol.

Presten og klokkaren i Ålsgjeld (delvis Hol)

Artikkelen omtalar forholdet mellom prest og klokkar i Ålsgjeld, med vekt på konfliktar eller samarbeid som òg fekk tyding for kyrkjelivet i Hol.

Bankkista i Hol

Segna om Bankkista fortel om ei kiste med pengar eller verdiar, og uttrykkjer både lokalhistoriske minne og førestellingar om tryggleik, tap og løyndomar.

Kyrkja i Hol

Artikkelen gjev ei historisk framstilling av kyrkja i Hol, med vekt på byggjeskikk, funksjon og kyrkja si rolle i bygdesamfunnet.

Gapestokken i Hol

Denne forteljinga handlar om gapestokken som straffereiskap, og gjev innblikk i eldre rettspraksis og sosial kontroll i Hol.

Hol kyrkja og kyrkjekyrne

Segna knyter saman kyrkja i Hol og dei såkalla kyrkjekyrne, og viser korleis folketru, symbolikk og kyrkjeleg rom vart fletta saman.

Isbjørnen og haugafolket

Segna fortel om eit dramatisk møte mellom isbjørn og haugafolk, og blandar røynd naturfare med overnaturlege førestellingar i fjellbygda.

Reintoguten og prestekona

Denne forteljinga skildrar eit møte mellom ein ung reintogut og prestekona, og tematiserer sosiale skiljelinjer, makt og moral.

Geiloguten (delvis)

Segna om Geiloguten, som delvis høyrer til Hol, skildrar ein omstreifande eller eventyrleg ungdomsskikkelse knytt til fjellferdsel og bygdemellomrom.

HEMSEDAL – artiklar og segn

Markegard’n

Artikkelen handlar om Markegard’n som gard og stad i Hemsedal, og skildrar korleis garden har vore knytt til busetnad, arbeid og lokale tradisjonar.

Musken

Segna fortel om Musken, eit overnaturleg vesen eller fenomen som heldt til i utmarka, og som vart brukt til å forklare merkelege lydar og hendingar i fjellet.

Ågot Trintrud i Dølde

Artikkelen skildrar livshistoria til Ågot Trintrud frå Dølde, ei kvinne som vert hugsa i bygdeminnet for ei særmerkt lagnad eller uvanleg livssituasjon.

Helestrandi

Segna om Helestrandi handlar om ein stad i Hemsedal som er knytt til dramatiske eller uforklarlege hendingar, og som fekk eit særleg segnomsust rykte.

Haugteken gut frå Hustad

Segna fortel om ein gut frå Hustad som vart haugteken, og uttrykkjer folketrua på haugafolk og farane ved å kome for nær dei overnaturlege maktene.

Tolleiv Eeso

Artikkelen handlar om Tolleiv Eeso, ein bygdeperson som i minnetradisjonen vert knytt til styrke, dugleik eller ei uvanleg livshistorie.

Narum segner

Denne artikkelen samlar fleire segner knytte til Narum-området, og gjev eit breitt bilete av lokal folketru, personminne og stadbundne forteljingar i Hemsedal.

Kjæringleik i fjellet

Segna skildrar kjærleik eller møte mellom menneske i fjellet, og tematiserer forholdet mellom arbeid, natur og kjensler i eit hardt fjellmiljø.

TVERRBYGDE / HEILE HALLINGDAL – artiklar og segn

Krig og krisetider

Artikkelen skildrar korleis krig, ufred og krisetider har råka Hallingdal, og viser korleis bygdene tilpassa seg gjennom knappheit, pliktarbeid og sterkare sosialt samhald.

Bjørnen

Denne artikkelen handlar om bjørnen som reell trussel i Hallingdal, og skildrar møte mellom menneske og rovdyr, jakt, frykt og respekt for naturkreftene.

Til ungdomens pris

Artikkelen tek for seg ungdomens rolle i bygdesamfunnet, og tematiserer ideal som arbeidsvilje, ansvar, framtidstru og moralsk dannelse.

Wergeland: Til den venaste gjenta i Hallingdal

Denne teksten analyserer diktet til Henrik Wergeland, der diktaren idealiserer ei hallingjente og brukar Hallingdal som symbol på naturleg skjønnheit og nasjonal eigenart.

Lovboki var nevane

Artikkelen skildrar eldre rettspraksis i Hallingdal, der lov, ære og hevn var nært samanvovne, og der sterk rettskjensle kunne gå framfor formell rett.

Folketru om haugafolk og tuftekallar

Denne artikkelen gjev ei samla framstilling av folketru på haugafolk og tuftekallar i Hallingdal, og forklarar korleis slike førestellingar regulerte åtferd i tun og utmark.

Segner om bjørn, sjøorm og overnatur

Artikkelen samlar segner om farlege dyr og overnaturlege vesen, og viser korleis frykt, respekt for naturen og behovet for forklaring har forma forteljingstradisjonen i Hallingdal.