«Trappa til galleriet i stavkyrkja vart til kjellatrapp på ein gard» – Om arbeidet med Aal bygdesoge bind 1 & 2

av Olav Sataslåtten

Helge Fonnum og Kristen Svarteberg skreiv Aaal bygdesoge 1, og Kristen Svarteberg skreiv Aal bygdesoge 2 aleine.  I tre artiklar i Heimen har dei gitt verdifull informasjon om korleis arbeidet føregjekk, i tillegg til å komma med interessante og ikkje minst morosame tilleggsopplysningar.

Helge Helgesson Dengerud Fonnum 1888—1967 var utdanna ved Krigsskulen og vart kaptein i hæren, og vart Cand.theol i 1914. Han sat på Grini under krigen. Helge var overlærar, seinare rektor ved Ringerike høgare skule. Han samla mykje tradisjonsstoff, og hadde fast spalte i Hallingdølen. Han skreiv fyrste bandet av Ål bygdesoge saman med Kristen Svarteberg. For arbeidet sitt fekk Kongens fortenestmedalje i gull.

Kristen Sorteberg 1915—1977 var lærar med hovudfag i historie. Eit par år var han konservator ved Steinberg Museum på Toten. Han skreiv fyrste bandet av den generelle bygdesoga for Ål saman med Helge Fonnum. Kristen var lektor ved Gudbrandsdal gymnas frå 1954, og frå 1968 ved Hallingdal gymnas. Han var busett på Gol. Han starta opp att Hallingdal Historielag, var redaktør i Dølaminne og aktiv i målrørsla. Kristen var “så stillfarande at det han sa, det vart høyrt!”,vart det sagt.

I foredraget «Folketradisjon og bygdebok- arbeid» i Trondheim august 1934 fortel Helge Fonnum om kva han har funne gjennom arbeidet med bygdeboka.

Kvelprud-arkivet
Av og til kjem ein over eit heilt lite gardsarkiv. Eit enkelt tilfelle er så morosamt at han synest det kan nemnast. Det gjeld garden Kvelprud. Det har vore i eiget til slekta i nærare 300 år. Gamle dokument rundt garden er samla, og historia til garden er skrive i ein stor protokoll. Garden har gått i arv frå far til son, avvekslande Torkel og Peder. Og så får ein historia til garden under kvar mann som om det gjaldt eit anna dynasti. Torkel 1. bygslar bruket på 1600-talet. Peder 1. er stor kolonisator: han ryddar den første setra, Perstølen. Torkel 2. var ein særleg kraftig styrar; han erobra 3 nye stølar, som han tildels måtte verje med neveretten, så han dessverre fekk dom på sig for knivstikk. Peder 2.’s saga er det mørke bladet i historia til garden; han gifta seg for annan gong og svekte med det i sørgjeleg grad tronfølgerens stilling. Til gjengjeld er Torkel 3.’s regjeringstid det mest strålande kapitelet til historia, for han kjøpte bygsel bruket til odeljord i 1807. Han får derfor eit 9-foldig hurra av sagaskrivaren. Peder 3. forbetra òg garden, og Torkel 4. ved det 19. hundreåret er den store historieskrivaren til garden. Peder 4. er no kårmann, og den vordande Peder 5. er i den alderen at han snart kan sjå seg om etter ein gemalinne. — Det har hendt ein enkelt gong at garden heldt på å bli tatt av kreditorane, men heldigvis klarte odelguten å redde situasjonen. Av ein slik gards- og slektshistorie får ein eit inntrykk av kor sterkt ein kan vera knytt til ein gard og tradisjonane deira.  

Diploma
I Ål var dei så heldige at det er tatt vare på mange mellomalderdiplom frå bygda. Han har tatt med ei sterk forkorta attgjeving av kvart einaste diplom eldre enn reformasjonen. Dei vart samla i eit særskilt kapitel i boka. Han har gått ut frå at dei er av interesse for folket i bygda, og i den historiske framstillinga har han sjølv stadig hatt bruk for desse til dette kapittelet. Kjeldetilvisninga vart med det iflg Fonnum både lettare og kanskje òg meir instruktive enn dei elles ville vorte. Under vandringen frå gard til gard har Fonnum òg spurt etter gamle skinnbrev, og har funne nokon slike frå 1500- og 1600-talet og sendt inn til Riksarkivet til avskriving. Ein kan ved denne metoden så å seia få botnskrapa bygda for diplom (eller konstatert at slike ikkje finst) og på denne måten bidra til å få avslutta innsamlinga av diplom. På stader kor offentlege tenestemenn har halde til, kan ein på loft eller i andre krokar komma over offentlege arkivsaker som er over 100 år gamle og no skulde ha vore i Statsarkivet.

Trappa til galleriet i stavkyrkja vart til kjellatrapp på ein gard
Av særleg tyding for lokalhistorikaren er den rikdommen av gamle arbeidsreiskap og bruksgjenstandar som fanst rundt på gardane og som kastar lys over livet til bygdefolket og kår i gammal tid. Oftast bortgjemt på stabbur, på loft, under uthus osv.

Fonnum måtte vera pågåande og bana seg veg. Som regel hadde folket til garden ikkje anelse om alt det som finst. Dei meir verdifulle sakene er gjerne borte, selt til den verste fienden til lokalhistorikaren: oppkjøparen. Av og til kan ein ha den trøsta å få vita kva det var og korleis det såg ut. Ein sjeldan gong kan ein få vita der det har tatt vegen hen. Såleis har han komme etter at ein praktfull kledning frå Ål, ein brudgomsdrakt frå 1830 som no er i Bergens Museum.

Er mange gamle saker selt ut av bygda, så er det endå langt fleire tilbake, særleg då gjenstandar som i seg sjølv har liten verdi. «Skrap», dei kalla. Slike ting kan ofte ha betydeleg museumsverdi og vera av stor interesse for den som skal skriva historia til bygda. Det var i Ål ingen sjeldenhet å finna på ein gard 20 gjenstandar som fortente plass på museum. I dette sambandet nemner han setrane. Bruksgjenstandar som har vorte for gammaldagse heime på garden, kan gjera nytten oppe på stølen. Ein vandring gjennom stølslaga er også av denne grunn verdifull for lokalhistorikaren. Sjølv gamle husbygninger kan ein «opdage». Såleis fann han oppe i ein av dei meste avsidesliggande grendene at stabburet på ein gard eigentleg var ei rosemala stue frå 1600-talet, og oppe i ein annan sidedal fann han ein bekkekvern med årstalet 1686. Men det viktigaste for bygdebokforfatteren er at han ved å studera desse gamle gjenstandane, og høyra dei gamle folka fortelja om korleis gjenstandane vart brukte, skaffar seg eit førstehånds kjennskap til arbeidsmåtar og levevilkår i bygda i gammal tid.

Han hadde fått den gamle gårdbruker Tollef Hoff med bort i stabburet. Her tar han bl. a. fram ein gjenstand av tre av form som ein stor latinsk A. «Veit du ko dette e?» Nei. «Det kalla dei ei grisesul. Den sedde dei på halsen åt griso so dei kji skulde smetta igjønom uggarelj; e kan so vidt hugsa at e såg ho i bruk.» No finst den eldste norske gjerdelova i Frostatingsboken XIII, 21, der det heiter at lovIig gjerde skal vera så tett at grisen som har sul på halsen, ikkje kan komma igjennem. Han har derfor bedt Tollef Hoff sjå med respekt på den gamle grisesul, den siste representanten for ein bruksmåte som høgst sannsynleg har eksistert gjennom 1000 år der på garden (garden heiter Hoff, utt. «Håva»).

Han nemner at han på gardane (og på ei seter!) har funne restar frå den gamle stavkyrkja som vart reva. Ei påfallande solid kjellartrapp viste sig å vera trappa til galleriet til kyrkja, sprinkelverket ved dei kondisjonertes plass i kyrkja gjer teneste som stengsel for hønsene i eit fjøs, ei dør frå kyrkjas indre gjer nytte som døyr for eit W. C., den fløien og hanen på toppen av spiret fanst på eit stabbur under ei kornbørbu, medan spiret sjølv blir brukt som slipesteinlås. Til slutt kan nemnast at ein ein sjeldan gong òg kjem over jordfunne saker: ein steinøks, pilespisser av jern o. a.

Resultatet av innsamlinga av gamle Amerikabrev i Ål. Det er samla ca. 800 brev på tilsaman ca. 4 000 sider. Deriblandt eit par større samlingar som strekker seg over to mannsaldrar, og dessutan to reisedagbøker frå byrjinga av 1860-åra. Den største vansken ved innsamlinga av Amerikabreva har nesten vore at enkelte av dei gamle har ønskt å ha breva med sig i kista når dei blir gravlagde. Han har grunn til å tru at den mest verdifulle samlinga er gått glipp av nettopp på denne måten.

Bygdetradisjonen går ifølgje Fonnum raskt undergangen sin imøte. I vår tid blir livsforholda forandra raskt på landsbygda, og det er eit kulturskifte av den arta at det har heilt katastrofale følgje for folketradisjonen. Den eldste generasjonen og den unge generasjonen veit forbausande lite om kvarandre.  Det har han hatt godt høve til å konstatera i Hallingdal. Han sa f. eks. til ein gammal skulelærar: «Ungdommen aner jo ikkje at slektleddet ditt har ete barkebrød og reinsmosakaku». «Veta dei kji det?» sa han forundra. Det talast så lite om gamle dagar no, seier Fonnum  -tradisjonen blir broten. Då han påtok seg arbeidde med Aal Sparebanks bygdebok, sette han som betingelse at han skulde kunne bruka 15 år på han, og meir om det vart nødvendig.

Leksjon i den franske revolusjon
Til slutt nemna han eit par trekk som belyser sosiale og politiske forhold. Kari Ruud, i 70 års-alderen, fortel om husmannsfolket heime i dei unge dagane hennar: «Når dei slo om sumaren, skulde dei ha 1 pd. smør, 1 pd. ost, 1 pd. prim, 1 pd. kjøt og ei mjålkekløv (72 pottar). Men va» smøret sigi og det va» sola, samla dei han i ein kopp og kommo att og vilde ha smør i staden, for det skulde «kji vera sola. Og med mjålken: Vart det blenda, kornmo dei og vilde ha tjukk mjålk i staden, so det va» ei plagu for garde med.» Då Sander Råen, som var embedsmannshater, hadde vorte valmann, fekk han det rådet av bonden Ole Hammersbøen: «Du må hugsa på det, Dei må stemma minst på ein embedsmann, for Dei må ha eingon som kann gjere arbeidd i Stortingi.»

Og så endeleg eit optrin frå dagane til vetostriden. Ein student heldt politisk foredrag på eit folkemøte i Ål. Han viste til historia og sa: «Ludvig XVI mista hovudet sitt fordi han sette sig op mot folkeviljen.» Då spratt bonden Iver Myregård opp og ropte: «Nei, det æ lygn! Ludvig den sekstande mista huvu fordi han gav ette» for folkevijen! E» æ so kjend i den franske revolusjonen som i mi eigi stugu. Hei, kom vil du tretta, gut?» — Ein tradisjon som denne meiner han er fortreffelig tilfang for bygdehistorikeren.

Rektor Helge Fonnum skriv vidare om arbeidet i ein artikkel i Heimen. Då han etter oppdrag av Aal Sparebank byrja arbeidet med bygdebok for Ål i 1927, la han den planen først å samla gammal tradisjon i bygda. Dette gjorde han til å byrja med på den måten at han gjekk frå gard til gard og brukte eit par timar på kvar stad. Han vart overraska over den rikdommen han fann av gamle minne, ikkje minst når han bana seg veg til loft og stabbur, under uthus og andre stader kor gamle ting låg slunge vekk, arbeidsreiskap og bruksting som for lengst var gått av mote. Det var ingen sjeldenhet å finna på éin gard opptil 20 gjenstandar som fortente plass på museum. Meir verdifulle saker var gjerne seld til oppkjøparar, men han kunne ofte i det minste få vita kva det var og korleis det såg ut. Ved å studera slike gamle ting og la gamle folk fortelja korleis dei vart brukte, kunne han skaffa seg eit førstehånds kjennskap til arbeidsmåtar og levevilkår i gammal tid. Ein sjeldan gong kunne han komma over offentlege arkivsaker. Han spurde òg alltid etter gamle skinnbrev, og han samla inn ca. 800 gamle Amerika-brev.

Skulebarna i aksjon
Ein annan framgangsmåte han brukte, var å aktivera bygdefolket til hjelp ved innsamlingsarbeidet. Dette søkte han å oppnå dels ved å setja skulebarna i sving og dels ved å finna fram til flinke forteljarar eller folk med lyst til å skriva ned tradisjon. Ein enkelt mann har såleis skrive 20 hefte verdifullt stoff, bl. a. om livet og arbeidet på ein gard året rundt. Ein annan vart så interessert at han bar med seg blyant og papir i lommen òg når han arbeidde ute, for å kunna notera ned så snart han kom på noko. Han har såleis skrive opp fleire hundre ordspråk han har høyrt i bygda. Det var tydeleg at det for dei gamle ofte var likefram ein gledde å sitja og fortelja og vita at ein ville ta vare på slikt som elles ville gått med dei i grava.

Skulebarna fekk til å byrja med utlevert trykte skjema til innsamling av husdyrnamn (namn på ku og geit) og marknamnet til alle slag. Deretter kom turen til folkeminne, så som jule-, gjestebuds- og likferdsskikker, og sidan til emne frå arbeidslivet, dei sosiale forholda o. I., f. eks. «kveldesetu», stølsliv, kåret til fattigfolk osb.

Det føregjekk på den måten at barna fekk dei gamle til å fortelja, og så skreiv dei ned, mest mogleg på dialekten. Til bruk ved innsamlingsarbeidet i bygda laga han òg ein  spørreliste som dei søkte å få særleg interesserte folk til å gå rundt på gardane med. Ein meinte at ein ved slike spørrelister kunne få tak i verdifulle detaljar som ein elles lett  ville gå glipp av. Fonnum meinte at ved å samla tradisjon direkte frå folkemunn vil ein få kasta lys over ulike forhold så å seia innanfrå.

Når det f. eks. gjeld dei mange gamle skikkar og truar, kan ein få eit inntrykk av kva slikt verkeleg har hatt si i den enkeltes liv, — ein kan få konkret opplysning om korleis namngitte menneske har reagert i desse situasjonane under trykket av nedarva tradisjon i tenkemåte og åtferd. Han angra ikkje på at han la bygdebokarbeidet an som han gjorde, med innsamling frå bygda sjølv og frå folkemunn på breiast mogleg grunnlag. Det er denne tradisjonen det først og fremst gjaldt å redde, og det var allereie i siste liten, kvart år gjekk ein del av han i grava. Helge Fonnum var ifølgje hans eigne ord så heldig å kunna overlata fullførelsen av bygdeboka til ein annan Åling, lektor Kristen Svarteberg.

Stoffordninga for historia før reformasjonen fall iflg Fonnum lett. Heller ikkje var avgrensinga av stoffet noko problem, for her meinte ein at ein måtte utnytta alt mest mogleg, det historiske kjeldetilfanget vil i seg sjølv vera sterkt avgrensa. Frå hans ståsted var det naturleg og vanleg å byrja bygdeboka med ei oversikt over topografi, geologi, flora og fauna og slikt. Men nettopp i desse kapitla vart det rett nok eit problem kor mykje ein skal ta med. Det vil avhenga av kor god plass ein har, og derfor er det nødvendig først å seia litt om storleiken til verket. 

Frå først av vart Aal Sparebanks bygdebok tenkt som eitt stort bind. Etter som innsamlingsarbeidet skreid fram, vart ein klar over at det måtte bli meir enn som så, og dei vart ståande ved at den alminnelege historia skulle bli på to bind, og deretter kjem gardshistoria i eitt (eller to?) bind. Ættehistorien hadde Fonnum ikkje tatt i betraktning på det tidspunktet han skreiv artikkelen.

Kva billedstoffet gjeld, hadde dei gjort utstrakt bruk av flyfotografi. Når slike bilde vart tatt i gunstig vêr, blir dei gode og gir fortreffelig oversikt, — folk får sjå bygda under ein heilt ny synsvinkel. Skulle dissa bilda komma heilt til sin rett, måtte det brukast særleg godt papir, — dei brukte i første bind kunsttrykkpapir. Dette papiret var kostbart, og Fonnum meinte at det av den grunnen neppe ville bli brukt i dei følgende binda. Når dei fann å burda velja kunsttrykkpapir i det første bindet, kom av det ikkje berre flyfotografia, men òg to andre grupper av bilde, nemleg for det første dei eineståande takmåleria frå i Ål og Torpo stavkyrkjer, og for det anna rosemålinga frå 1700- og 1800-talet som er så karakteristisk nettopp for Ål.

På innsida av permen i første bind ville det bli lagt i ein lomme eit kart over Ål prestegjeld; det var laga av Noregs Geografiske Oppmåling, og er sett saman av delar frå dei karta det gjeld. Vann er gitt blå farge, og heradgrensa er trekt opp med rød strek. Arealtabellar har også vorte utarbeidd i Oppmålingen.

Ved geologien kom dei inn på eit problem: I kva for ei utstrekking skal ein gjera bruk av fagfolk som medarbeidarar? For den som ikkje sjølv er geolog, var det uunngåeleg å søka hjelp hos ein fagmann her. At bygdebokskriveren sjølv skulle forfatta òg dette avsnittet, t.d. på grunnlag av arbeidsmaterial (forskingsresultat) som ein fagmann la til rette for han, trur han mindre på. Dersom historikaren ikkje er meir enn vanleg geologisk innstilt, er han redd for at han vil mangla den innsikta som skal til for å vurdera opplysningane og setja dei riktig saman.

Andre kapittel enn geologien blir i Åls bygdebok ikkje skrive av særlege fagfolk. Både arkeologien og kapitla om stavkyrkjene og myntfunna m. v. har Fonnum skrive sjølv, men late manuskriptet bli lesen gjennom av fagfolk, som han har søkt råd hos og drøfta problema med. Han meiner dette er den riktigaste måten å gjera det på. Men det føreset at bygdebokforfatteren best mogleg søkar å orientera seg på alle dei områda det gjeld.

Den økonomiske sidan ved saka stilte seg for Åls vedkommande gunstig siden Aal Sparebank, som hadde gjort opptaket til boka, stod for det heile. Boka ville bli å få i bokhandelen for ein rimeleg penge, og folket til bygda kom til å få han i banken til sterkt redusert pris.

Til slutt nemnar han eit problem som frå først av var vanskeleg for han, men som etter kvart ikkje lenger vart noko problem: språkspørsmålet. Frå byrjinga av var oppdragsgivaranes innstilt på at boka skulle skrivast på riksmål, men språkstriden gjekk på den tida på det hardaste nettopp i Ål, så her var gode råd dyre. Då han omsider tok fatt på å skriva boka, vart han straks klar over at det naturlege var å bruka ei målform som samsvarte med Ålingsdialekta. Då alle skulekretsar i bygda gjekk over til nynorsk som hovudmål, vart spørsmålet om målforma ikkje lenger noko stridsspørsmål : Både Svarteberg og han skriv boka på nynorsk,  og tar samtidig forsiktig omsyn til bygdemålet. Sjølve namnet synest dei at dei har vore heldige med. Namnet vart kort og godt Aal Bygdesoge.

Svarteberg si rolle
Lektor Kristen Svarteberg skriv at det har vore hans oppgåve å skrive soga om Ål i tida frå 1500 til i dag. Det muntlege tradisjonsstoffet var samla av Fonnum då han overtok arbeidet, og hans arbeid med stoffsamlinga har mest vore avgrensa til dei skriftllege kjeldene. Desse har i all hovudsak vore arkivalia. Å få tak i alt det mangslungne kjeldetilfanget som finst for ei bygd, vil alltid iflg Svarteberg vera noko av det verste ein lokalhistorikar får å baske med. Her fekk han stor nytte av L. og S. Reintons bøker om Hol. Dei skriflege kjeldene er for eldre tider stort sett dei same for dei to bygdene, og Hols-bøkene let ein få greie på kor stoffet er henta frå. I så måte vil «Folk og Fortid i Hol» vera til stor hjelp for alle som arbeider med bygdesoge. For det siste hundreåret var det meste av kjeldetilfanget vera å finne i bygda. Men her har Åls-soga på si sida vore uheldig stilt. I 1931 brann Tingstugu, og dermed gjekk mest heile heradsarkivet opp i røyk. Det var eit tap for bygdesoga. Ein del har det nok lykkast å rekonstruere, mest ved å grava i minnet hjå gamle folk, men mange opplysningar er gått tapt for godt.

Dei økonomiske tilhøva i Ål
For det siste hundreåret var det ikkje vanskeleg å få klårlagt dei økonomiske tilhøva. De har me i embetsmannsmeldingar og statistisk materiale rikeleg med stoff som fortel oss om livskåra. Verre var det for eldre tider. Av direkte opplysningar fann han nok eitt og anna i kopibøker og skriv frå embetsmenn. Det viktigaste var det som futen Wiel har skrive om Hallingdal og Ringerike frå 1743. Han fann alt i alt mange verdfulle detaljar, men det var for spreidd og tilfeldig stoff til at det kunne gje noko heilt bilete av utviklinga i næringslivet og dermed i livskåra i det heile. Han måtte difor leite etter stoff på andre kantar.

Næringa i Ål hadde like til det siste hundreåret vore bondenæringa. Sia han lite kunne finne av ålmenne opplysningar til den økonomiske soga, måtte han gå til gardane. Han måtte samle stoffet til gardssoga fyrst, og deretter så å seia ved å addere koma fram til eit mønster som galdt heile bygda. For tida fram til 1850 samla han difor det aller meste om gardssogene, og dessutan ein del genealogiske opplysningar. Her skyter han inn at planen var lagd slik at bygdesoga skulle skrivast fyrst, deretter gards- og eventuelt ættesoga. Etter dei røynsler han hadde fått, ville han i ettertid ha gått den omvendte vegen: fyrst gards- og ættesoga, så bygdesoga. På den måten slepp ein mykje dobbeltarbeid, sia soga om gardane og folket likevel må vera grunnlaget for den ålmenne bygdesoga.

Det han fyrst måtte få klårlagt når han skulle få tak på den økonomiske situasjonen, var busetnadstilhøva, — kva det fanst av gardar og plassar i bygda til kvar tid. Her måtte han for 1500- og 1600- talet gå til jordebøker og skattelister i Riksarkivet. For tida føre 1600 var det ikkje mykje av slikt å finne, men det som fanst, var nettopp derfor serleg verdfullt. Det var eit par lensrekneskapar frå 1550-åra og fleire frå 1570- og 80-åra med heile jordebøker over landskyld og faste skattar til kongen. Her fann han då dei gardane som på den tida var skattlagde. Nye gardar kom til for kvar jordebok. Desse hadde ennå svært lite skatt, sume av dei eldre hadde fått pålagt skatten. Ein kunne straks sjå at jordebøkene avspegla nyrydding og ny busetting.

Dei eldste jordebøkene hadde med berre gardar som ligg nede i hovuddelen av dalen, i dei meir lågtliggjande strøk og på den mest lettdrivne jorda. Fjelldalane Nordbygdene og Kvinnegardslin var ennå ikkje busette. Frå 1593 fann han den fyrste heilhetlege personskattelista (bygningsskatten til Akershus), og frå andre tiåret av 1600-talet var det skattelister frå år til år framover, dessutan ein del jordebøker.

Alt dette tilfanget rulla opp eit av dei mest interessante fenomena i soga om Ål: Frå 1550 til vart talet på gardar mest firedobla, ein del ved garddeling, men mest ved nye gardar. I denne tida hadde fjelldalane vorte folka, og grensene for busettinga gjekk kring 1700 så langt ut om dei gjer i dag. Ein gard som er nemnd i jordebøkene, treng ikkje vera identisk med eit bruk. Til ein skattegard kunne det liggje fleire bruk, med di den gamle garden ofte framleis blir ståande i jordebøkene som ei eining, også etter at garden er delt, For Hallingdal har det likevel vore slik at når ein gardpart vart fråskild, kom han snart fram i jordeboka som sjølvstendig skattegard.

Det spørsmålet som måtte melde seg i samband med denne merkeleg intense busettinga, var då om det var fyrstegongs bureising, eller om me har å gjera med gamal Øygardsjord frå føre Svartedauden som nå fyrst blir teken oppatt. Der kom jordebokene atter til hjelp. I ei jordebok frå 1580-åra dukka det opp over tjue nye gardar. Ingen av desse betalte større av dei vanlege jordeboksskattane, men derimot ein liten skatt som blir kalla slåttelending. I jordeboka ti år før var ikkje desse gardane med, men då var derimot denne slåttelendingen som nå er komen med under dei nye gardane, ført opp under andre og eldre gardar. Denne slåttelendingen er ein skatt som i Hallingdal har vore lagd på øygardar som har vore brukt under andre gardar, truleg som slåtteland. Nå kom desse øygardane atter fram som sjølvstendige bruk. Dei vart opprudde og busette att.

Også i seinare jordebøker fann han mange slike underbruk som etter kvart skattlagde serskilt. Mange gardsdokument blant utrykte diplom i Riksarkivet og i Norsk Historisk Kjeldeskrift-lnstitutt gav viadare forvitnelege opplysningar om dei nyrudde gardane. Der fann han ofte fortalt at den og den rudde opp garden, som før hadde lege «øde». Dette galdt jamvel gardar i fjelldalane, der ein skulle vente at folk sist slo seg ned.

Endeleg kom gardsnamna til hjelp. Namna på dei aller fleste av gardane som vart folka i tida før 1700 må vera frå mellomalderen (såleis også alle som endar på -gard i ubunden form, t. d. Ellingsgard, Gurigard, Kolbjørnsgard). På denne måten kunne jordebøker og skattelister også kaste lys attover i tida. Han såg tettbygde grender mest alle stader der det nå er bygt alt i mellomalderen, før den store katastrofen kom og la det meste av bygda øyde.

Frå 1690 og seinare har me pante- og skiftebøkene i Statsarkivet i Oslo. Her har me då frå år til år ei veldig samling av gardsdokument, som ein stadig måtte gå til når ein skal granske dei økonomiske tilhøva. Såleis får ein bruk for jordebøkene og skattelistene. Fyrst på 1700-talet tok plasstida til. Nokon sikre statistiske data for husmannsskipnaden finst ikkje før 1835. Folketellinga frå 1801 fører nok opp husmenn, men nemner ikkje om det er husmenn med eller utan jord.  Om husmannsplassane og husmannsskipnaden fann han eitt og anna i rettsprotokollane. Det hende at ein husmann vart utkasta frå plassen og gjekk rettens veg med saka. Berre eit par plassar fann han nemnt før 1700. Mange vil finne husmannsplassane i matrikkelutkastet frå 1723, men for Ål var desse ikkje medtekne her. I pantebøkene fann han likevel det meste om husmannsplassane, då serleg etter 1750, i dei tinglyste husmannssetlane.

«Kona sjølv og barna skal vera på stølen; det ville vera ei skam for kona å sitja heime — sjølv barselseng har ikkje alltid vore gyldig unnskuldning», skriv Fonnum. Stølsbruket har alltid vore ein viktig faktor i næringslivet i fjellbygdene. Opplysningar om stølar kunne han ikkje finne i jordebøkene eller skattelistene, og heller ikkje fann han mykje i gardsdokumenta frå eldre tider. Stølane gjekk nok frå hand til hand, men det vart sjeldan sett opp noko skriftleg om det. Stølar kunne bli overdregne som pant, men det kom heller ikkje ofte fram i dokumenta. Der vart tingbøkene beste kjelda. Alt i dei eldste av desse, frå 1650, fann han rettssaker om hamnedelingar og stølar. Ålingane passa vel på at ingen kom dei for nære i stølseignene. Kom nokon og rudde støl uløyves, vart det svara med handfast justis. Stølsbua vart nedriven. Av slike saker finst det mange. Gjennom rettsprotokollane var det såleis mogeleg å få eit bilete av stølsbruket.

Etter at han på denne måten hadde fått kartlagt busetnaden, var det mogeleg å koma fram til eit omtrentleg folketal. Noko brukande manntal finst ikkje for Ål før 1769. For tida før måtte han leggje gardtalet til grunn. Koss har det så vore med utkoma for desse menneska, spør Svarteberg. Her måtte han atter til gardssoga og finne fram det som fanst om krøtertal og korn-al. Jordebøker og skattelister var ikkje til nokon hjelp her. Av desse kan ein nok sjå kor stor garden er, relativt, ut frå den skatten som vart pålagd. Frå 1640-åra og seinare har me noko sikrare opplysningar om storleiken på garden. Frå då blir skylda (løbbeltalet») nemnd. Eit «løbbel» var på 1600-talet i Hallingdal likt eit kalvskinn jord, det gav altså eit kalvskinn i landskyld den tida. Og frå 1657 fann han ei fin kjelde i listene over fe-skatten. Der såg han kor mykje krøter det var på kvar gard. Og frå mest same tid har me listene over tienden, mest for kvart år framover. Av desse kunne ein då få eit visst inntrykk av korn-alet.

1723 har me så endeleg matrikkelutkastet, som både har med tal på krøter, kor mange lass høy som vart heimkøyrt, og kor stort utsædet var. Mange vil her spørja etter det fyrste matrikkelverket, det frå 1665. Men for Hallingdal finst det dessverre ikkje noko slikt den tida. Skulda «hallingernes taabelighed» nekta dei å møte fram, og matrikkelkomissjonen fekk ingenting gjort. Frå 1808 og 1809 har me endeleg i Riksarkivet arkivalia fra provideringskomisjonane. Dei gjev opp både krøtertal og korn-al på den tid. Ved å jamføre desse kjeldene var det mogeleg å få skissert utviklingslina når det galdt jordbruksproduksjonen i forhold til folketalet. Av anna verdfullt stoff kunne han i denne samanhengen nemne tinglyste panteobligasjonar i pantebøkene. Dei gav grunnlag for ein statistikk som synte gjeldstrykket. Elles gav fattigprotokollane frå 1780 og seinare viktige data om fattigtillhøva i bygda.

Når starta «den nye tida» i Ål?
Det kan vera grunn til å setja spørsmålsteikn ved året, 1814. Dette er eit nasjonalt og politisk merkeår. I bygdene har dei knapt merka så mykje til at ei ny tid var i emning. For dei som levde då, var det striskjorta og havrelefsa som før, og det var dét dei kjende best. Å setja 1814 som ein milepel i ei bygde- soge er difor iflg. Svarteberg kanskje å ta meir rikshistoriske enn lokalhistoriske omsyn. Han har kome til at det ville vera meir naturleg å setja tidsgrensa her ved 1800. Verre har det vore å dele opp stoffet for den nyaste tida. Det kan høyrast greitt ut når ein seier at det var eit avgjerande tidarvende då teknikken sin tidsalder sette inn, skriv han. Men når hende det? Mange vil kanskje svara at den kom med Bergensbanen. Men dette er ei grov forenkling, meiner han.

I tida før var det hendt mykje som var med og slo beina unna «dei gode gamle dagar». Her nemner han nokre nye innslag som peikar framover mot vår tid: 1829 vart den fyrste køyrevegen gjennom dalen opna. Dermed hadde me fått eit slags vegsamband med byen. 1837 fekk bygda sin «kommunestyrelse». 1845 for dei fyrste ålingane til Amerika. 1857 kom den fyrste agronomen til Ål og fekk i stand det fyrste fesjået. Det var det fyrste opptaket til rasjonelt fe-al. 1860 kom den fyrste krambua. 1870 fekk bygda sin bank, og på same tid kom banen til Krøderen; byvegen vart redusert til det halve. 1895 kom telefonen og telegrafen, og endeleg vart Bergensbanen opna 1909. Alt dette har vore med og omskapt livet i Ål, men som ein ser: det kom ikkje «alt på eit lite bel».

Til slutt skriv Svarteberg nokre ord om ordninga av stoffet. Her har lagt det synet til grunn at bygdeboka skal vera soge. Ho skal syne oss bygda i brei utveklingsstraum ned gjennom tidene. Skal ein nå dette målet, må ein iflg. Svarteberg få med alle sidene ved bygdelivet, men samstundes må ein gje avkall på mange detaljar som i og for seg kan kan vera interessante nok.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s