Av Olav Sataslåtten d.y.

Det første biblioteket i Ål vart skipa i 1836. Det var rett nok ikkje eit offentleg bibliotek slik vi kjenner det i dag, men eit lukka bibliotek for medlemene i Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab. Like fullt var dette byrjinga på organisert bibliotekverksemd i Ål.

Selskapet hadde eit vidare føremål enn berre å låne ut bøker. Det skulle spreie kunnskap, fremje jordbruk og husflid, oppmuntre til trufast teneste og arbeide for moralsk og økonomisk framgang i prestegjeldet. Det skulle dessutan kunne yte lån til medlemer som ville rydde jord eller setje i verk andre nyttige tiltak.

Denne framstillinga tek utgangspunkt i Nils Noss sin artikkel Aal Præstegjelds læse og sogneselskab, trykt i Dølaminne i 1987. Noss opplyser ikkje kvar han fann kjeldematerialet, men innhaldet viser at han må ha hatt tilgang til delar av arkivet etter selskapet.

Selskapet for Norges Vel

Initiativet til å skipe lokale sokneselskap kom frå Selskabet for Norges Vel. Det vart oppretta 29. desember 1809 etter initiativ frå mellom andre biskop Frederik Julius Bech, Jacob Rosted, assessor Peter Collett, Ludvig Stoud Platou, Martin Richard Flor og grev Herman Wedel-Jarlsberg.

Selskapet fekk underavdelingar i dei største byane i landet. Grev Wedel-Jarlsberg såg tidleg det politiske potensialet og gjorde selskapet til ein samlingsstad for norske interesser i den dansk-norske heilskapen.

Alt i 1810 tok selskapet initiativ til å samle inn pengar til eit eige norsk universitet i Christiania. Søknaden vart send direkte til kong Frederik 6. Kongen gav til slutt etter, og universitetet vart skipa i 1811.

Seinare nytta Henrik Wergeland selskapet som ein kanal i arbeidet sitt for folkeopplysning. Det Kongelige Selskap for Norges Vel kom gjennom åra til å stå bak ei rekkje tiltak og institusjonar som fekk stor betydning for norsk næringsliv og offentleg forvaltning.

I 1810 oppretta selskapet det første norske bokforlaget for trykking og distribusjon av eigne skrifter. Norges Vel fungerte dessutan som patentkontor fram til staten tok over denne oppgåva i 1886.

Etter 1814 vart selskapet omorganisert. No vart det lagt større vekt på landbruket som grunnlag for samfunnsutvikling. Samarbeid, kunnskapsdeling og næringsutvikling vart sentrale verkemiddel. Fleire landbruksskular vart oppretta, og i 1848 vart forløparen til det som seinare vart Noregs miljø- og biovitskaplege universitet etablert.

Frå amtslag til sokneselskap

Det vart først skipa eigne lag på amtsnivå. For Hallingdal var det Buskerud Amts Landhusholdningsselskab som hadde ansvaret.

I 1834 sende amtslaget ut ei oppmoding til medlemene om å etablere lokale selskap i prestegjelda. I Ål var tre personar medlemer i Selskapet for Norges Vel:

• lensmann Morten Wiggers
• korporal Lars Andressen Hoff
• Ola Olsen Strand Stave

Den 3. desember 1834 sende styret i Buskerud Amts Landhusholdningsselskab eit skriv til desse tre. Dei vart oppmoda om å opprette eit lese- og sokneselskap for Ål prestegjeld.

Innbydinga til bygdefolket

Den 28. januar 1835 sende Morten Wiggers, Lars Hoff og Ola Stave ut ei «innbydelse». Her gjorde dei greie for kva oppgåver eit slikt selskap skulle ha, og bad interesserte om å teikne medlemskap.

Det er bevart to utgåver av innbydinga. Den eine er skriven av Ola Stave og datert Stave 28. januar. Den andre er skriven av Lars Hoff og underskriven på Hoff same dagen.

Innbydingane hadde same ordlyd. Dei to eksemplara frå Stave var underskrivne av alle tre initiativtakarane. På eksemplaret frå Hoff hadde Ola Stave og Lars Hoff skrive under. Det ser ut til at dei to skreiv fleire slike innbydingar og sende dei rundt i bygda.

Dette var byrjinga på ei organisert rørsle for lesing, kunnskapsdeling og bygdeutvikling i Ål.

Det første møtet

Det første møtet vart halde 7. juni 1835. Seksten personar møtte fram. Truleg hadde fleire teikna seg som medlemer, men ikkje hatt høve til å delta.

Dei frammøtte bestemte seg for å vente med den formelle skipinga av laget til oktober. Då ville folk ha kome heim frå stølane og ha betre høve til å møte.

Nytt møte vart halde på søre Stave 24. oktober. Morten Wiggers heldt først ein tale. Heller ikkje denne gongen ser det ut til at meir enn seksten personar møtte.

På møtet vart det truleg fastsett ein førebels medlemskontingent. Ola Olsen Stave vart samrøystes vald til kasserar og bibliotekar.

Avisene skulle gå på omgang

Selskapet vedtok å abonnere på Morgenbladet og Statsborgeren. Ola Stave fekk ansvaret for abonnementa. Avisene skulle gå på omgang mellom medlemene.

Selskapet hadde vorte lova bøker frå Selskapet for Norges Vel og håpa dessutan å få bladet Budstikken. Medlemene vart bedne om å betale kontingenten innan utgangen av november, slik at Ola Stave kunne betale for avisene.

Postportoen var kostbar. Styret og kasseraren vart difor bedne om så langt som mogleg å sende aviser, bøker og dokument med bod i staden for med posten.

Det vart ikkje halde noko formelt val på møtet. Dei tre initiativtakarane vart bedne om å halde fram fram til neste møte.

Det vart bestemt at selskapet kvart år skulle halde møte 6. januar. Dette skulle fungere som eit årsmøte. Dersom det kom bøker frå amtslaget før neste møte, skulle dei bli hjå bibliotekaren til reglane for utlån og sirkulasjon var vedtekne.

Selskapet blir organisert

Den 6. januar 1836 vart det halde nytt møte på Stave. Fjorten nye medlemer var no innskrivne, og til saman møtte 28 personar.

For første gong vart det gjennomført val av formenn. Kaptein Selmer vart vald til første formann med 15 røyster. Den fungerande kyrkjesongaren Nils Knudsen Gudmundsrud vart vald til andre formann.

Deretter vart det valt ein komité på seks medlemer som skulle utarbeide framlegg til lover:

• korporal Lars Andressen Hoff
• Ola Olsen Stave
• Tollef Nilsen Oppsata
• Tollef Helling
• Nils Knudsen Gudmundsrud
• lensmann Pleym

Komiteen hadde fått tak i lovene til Lier Sogneselskab. Desse skulle brukast som mønster og tilpassast tilhøva i Ål. Seinare kom det fram at lensmann Pleym også hadde skaffa lovene til Ringerike Sogneselskab.

Ein halv spesidalar i kontingent

Møtet vedtok at den årlege kontingenten skulle vere 60 skilling, det same som ein halv spesidalar.

Tingstaden på Sundre, Tingstugu, vart vald som framtidig møtestad. Utgiftene til lys, varme og reingjering skulle betalast av selskapskassa.

Formennene fekk pålegg om å skaffe fire protokollar av nødvendig storleik:

1. ein ekstraktprotokoll
2. ein forhandlingsprotokoll
3. ein korrespondanseprotokoll
4. ein rekneskapsprotokoll

For å dekkje utgiftene til protokollar, aviser og annan administrasjon skulle medlemene betale inn kontingenten innan utgangen av januar.

Melding om at selskapet var skipa

Den 27. februar 1836 sende kaptein Selmer og Nils Gudmundsrud eit skriv til Buskerud Amts Landhusholdningsselskab. Dei melde frå om at selskapet var skipa.

Samstundes bad dei om å få ei sending med bøker frå Selskapet for Norges Vel, av den typen som vart delte ut til allmugebiblioteka:

«om mulig med nærværende bud, da distriktets avstand fra Drammen gjør det såre vanskelig, ja måske umulig før neste vinter at få sikker leilighet til avsendelsen».

Avstanden mellom Ål og Drammen gjorde transporten krevjande. Når vinterføret forsvann, kunne det gå lang tid før ei trygg bokforsending kunne kome fram.

Bøkene ventar i Drammen

Eit brev frå sekretæren i Buskerud Amts Landhusholdningsselskab, datert 31. mars 1836, fortel at selskapet hadde fått tildelt ein pakke bøker frå direksjonen i Det Kongelige Selskap for Norges Vel.

Problemet var transporten. Vinterføret var delvis borte, og sekretæren hadde inga trygg måte å sende bokpakken på. Dersom Selmer visste om nokon som skulle reise frå Drammen til Hallingdal, kunne pakken sendast med dei.

Slik vart dei første boksamlingane i bygdene avhengige av reisande, handelsferder og godt vinterføre.

Casper Hansen etterlyser bøkene

Det finst to brev frå Casper Hansen til selskapet. Det første er datert Ulshagen 17. august 1836. Her melde han seg inn som medlem.

Det andre brevet er datert 18. oktober same året. Hansen bad om at lovframlegget frå komiteen måtte sendast rundt mellom medlemene, slik at dei kunne gjere seg kjende med det før møtet.

Han spurde samtidig korleis det stod til med bøkene som skulle sirkulere. På dette tidspunktet hadde han vore medlem i to månader utan å ha fått ei einaste bok.

Brevet viser at forventningane til biblioteket var store, men at sjølve utlånsordninga framleis var i startfasen.

Lovene blir vedtekne

Den 28. februar 1837 kalla kaptein Selmer inn til møte i Tingstugu 12. mars. På dette møtet vart lovene vedtekne med nokre mindre endringar.

Frå denne tida finst det ikkje lenger eigne møtereferat mellom dei framlagde papira. No vart forhandlingane førte direkte inn i protokollane. Av kjeldematerialet er det difor hovudsakleg ein del innkomne skriv som er kjende.

Skillingsmagasinet blir kjøpt inn

Den 9. juni 1837 fekk Tollef Helling, som skulle til byen, fullmakt til å kjøpe årgangane 1836 og 1837 av Skillingsmagasinet for tre spesidalar.

Dersom det var mogleg å få kjøpt eldre årgangar, kunne han kjøpe desse òg:

«Disse bedes leveret til overbringeren».

Innkjøpet viser at selskapet ønskte å byggje opp ei samling med tidsskrift og opplysande lesestoff, ikkje berre einskilde bøker.

Førti medlemer og ein ny bibliotekar

I 1837 hadde selskapet førti medlemer.

I årsmeldinga til møtet i januar eller februar 1838 vart det opplyst at to medlemer hadde flytt ut av distriktet. Bibliotekaren Ola Olsen Stave var død, berre 35 år gammal.

Tre nye medlemer hadde meldt seg inn. Medlemstalet var difor framleis førti i 1838.

Kontingenten var no redusert frå 60 til 24 skilling. Likevel var det vanskeleg å få pengane inn. I ei møteinnkalling frå 15. juli 1838 vart det klaga over at mange medlemer ikkje hadde betalt. Nokre skulda kontingent for to år.

Kor lenge var selskapet i verksemd?

Det er vanskeleg å slå fast kor lenge Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab var aktivt.

Det siste kjende dokumentet er ei medlemsliste som Nils Knudsen Gudmundsrud skreiv 31. desember 1842. Det ser ut til at 53 personar var innom selskapet i kortare eller lengre tid. Det høgaste samtidige medlemstalet ser ut til å ha vore 43.

Selskapet var det første laget som dreiv organisert bibliotekverksemd i Ål. Biblioteket var knytt til garden søre Stave og var berre tilgjengeleg for medlemene. Lovene fastsette mulkt dersom bøker vart lånte ut til andre.

Selskapet skulle også drive ei form for bankverksemd. Medlemene kunne søkje om lån til oppdyrking av jord eller andre gagnlege tiltak. Dersom det berre var medlemskontingenten som utgjorde lånekapitalen, kan det ikkje ha vore store beløp til rådvelde. Kor omfattande denne delen av verksemda var, er ikkje kjent.

Lovene for selskapet

Lovene viser at Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab var mykje meir enn eit leselag. Det skulle fremje jordbruk, husdyrhald, husflid, arbeidsmoral, opplysning og økonomisk utvikling.

Teksten nedanfor er gjengjeven utan språkleg modernisering.

LOVE

for Aals Præstegjelds Læse og Sogneselskab

1ste Kapitel. Om Selskabets Formaal

«Selskabets formaal er i forbindelse med Det Kongelige Selskab for Norges Vel og med spesielt hensyn til Aals Præstegjeld:

1.at opmuntre og virke til en hensiktsmessig Landvæsens Drift, ved Indstillinger at få mangler afhjulpne og Forbedringer tilveiebragte i Præstegjeldets Kommuneannliggender.

2. Jorddyrking og Fædrift.

3. at opvække Virksomhed og Husflid.

4. at opmuntre Tjenestefolk og Husmænd til tro og stadig tjeneste.

5. at virke i moralsk og sædelig henseende til Præstegjeidets vel.»

Føremålet var breitt. Selskapet skulle ikkje berre spreie lesestoff, men også medverke til ei betre drift av jordbruket, fremje husflid og arbeide for det moralske og økonomiske velværet i prestegjeldet.

2dre Kapitel. Om Selskabets Medlemmer

«Enhver som melder sig at ville indtræde i Selskabet, optages som Medlem, imod at han ved Indtrædelsen underskriver det i Selskabets Arkive beroende Original-Eksemplar af disse love hvorved han antages at have forbundet sig til med muligste Iver og Virksomhed at fremme Selskabets Formaal og med Nøiagtighed at udføre de af Selskabets Forretninger der maatte vorde ham paalagte, samt at aflegge en aarlig Kontingent minst 24 Sk., for hvilke dog de Medlemmer kunne fritages som tillige ere Medlemmer af Selskabet for Norges Vel, det bemærkes at ingen optages som Medlem af Selskabet der have udstaaet vanærende Straf.»

Medlemene måtte skrive under på det originale loveksemplaret i arkivet. Med underskrifta batt dei seg til å arbeide for føremålet til selskapet og utføre dei oppgåvene dei fekk.

Personar som hadde sona ei vanærande straff, kunne ikkje takast opp som medlemer.

§ 3

«Hver af Selskabets Medlemmer er berettiget til:

a/ paa forlangende at erholde af Selskabets Formænd, især ved møderne, Oplysninger som maatte ønskes vedkommende Selskabets Wirksomhed og Pængevæsen.

b/ at foreslaae ved Møderne munteligt eller skrifteligt men ellers til hver tid skrifteligt, hvad han anser for nyttigt til at fremme Selskabets Formaal.

c/ at Anbefaling fortrinligen tages i Betænkning ved Ansøgning om Pengelaan, som matte attraaes for at kunne oprydde udyrket Mark, eller for at kunne istandbringe en eller anden gavnlig Indretning. Ansøgning om Laan indgives ved Møderne.»

Medlemskapen gav rett til innsyn i verksemda og økonomien. Medlemene kunne fremje forslag og søkje om lån til nydyrking eller andre nyttige tiltak.

§ 4

«Hver af Selskabets Medlemmer er forpligtet til:

a/ ved Raad og Virksomhed at fremme Selskabets Formaal.

b/ at gaa Formændene tilhaande med de Oplysninger og den Bistand som de maatte forlange.

c/ personligen at indfinde sig ved Møderne naar forfald ikke hindrer derfra, i hvilket Tilfælde saadant besørges anmeldt.

d/ upaakrævet at erlægge Kontingenten for et fult Aar regnet fra 1ste Januari til 31te Desember inden Januari Maaneds Møde og det om end Medlemmet betragter sig som saadant kortere end 1 Aar.»

Medlemene hadde ikkje berre rettar, men også plikter. Dei skulle møte personleg, hjelpe formennene og betale kontingenten utan å bli kravde.

3die Kapitel. Om Selskabets Bestyrelse

§ 5

«Selskabet bestyres omtrentligviis af 2 Formænd der blive de af Selskabets Medlemmer som af disse der til erholder de flæste Stemmer.

Den ældste Formand leder sedvanligviis forhandlingene. Efter 1 aars forløb kan den ene aftræde i hviis sted et andet Medlem da velges til Formand. Den ældste har fortrinsret til at aftræde. Det paaligger Formænderne at sammenkalde Selskabet til overordentlige Møder naar saadant udfordres, at vaage over de fattede Beslutningers Udførelse, Ved de ordentlige Møder at meddele Beretninger om Selskabets Tilstand og Virksomhed, samt Oversigt over Selskabets Pængevæsen, i Tilfælde af en Formands Afgang udenfor den ordentlige bestemmelse at Konstituere et andet Medlem til Formand indtil førstkommende Møde da Valg foretages, ved Møderne at oplæse de indkomne Breve, samt Formændernes svar paa disse. De indkomne Breve modtages og aabnes ordentligviis af den ældste Formand, som besørger en Saavatniv (?)-Forretning. De i Selskabets Navn eller paa dets Wegne forfattede Skrivelser underskrives af begge Formænderne. Den yngste Formand udfører Kassererens forretninger.»

Selskapet skulle ha to formenn. Den eldste leidde vanlegvis møta, medan den yngste også fungerte som kasserar. Begge måtte skrive under på brev som vart sende i namnet til selskapet.

4de Kapitel. Om Møderne

§ 6

«Møderne ere ordentligviis tvende, det ene afroldes i Januari Maaned og det andet i Juli Maaned som til hvær tid bestemmes af Formænderne.»

Det skulle haldast to ordinære møte i året, eitt i januar og eitt i juli.

5te Kapitel. Om Pængevæsenet

§ 7

«Bestemte Kontingent 24 Sk. aarlig skal ordentligviis uden krav være indbetalt til kassen inden Mødet i Januari Maaned. Ingen Udbetalinger maa findes sted eller paaføre til Udgift Regnskabet uden efter Anvisning af Selskabets Formænd, som i denne henseende har at følge Selskabet der om tagne Beslutninger hvilke i den udstedte Anvisning paaberobes og indføres som hjemmel for Udbetalingen.»

Alle utbetalingar måtte godkjennast av formennene og ha grunnlag i vedtak gjorde av selskapet.

§ 8

«Sedvanlig staar Pænge-Understøttelse kun ved Laan hvoraf svares 4 % Rente. Laansøgeren har at anskaffe en af Formanden antagelig Coutionist. Af Iaanet tilbagebetales i det første Laaneaar Intet kun Renterne erlægges, men i de 3 følgende Aar tilbagebetales aarlig 11s-part af Kapitalen tillige med Renterne saa at intet Iaan udestaar Iængere en 4 aar. I tilfælde af Coutionistens Opsigelse er Iaanet straks forfaldet til tilbakebetaling, med mindre en ny Coutionist skaffes. Ingen Summer udlaanes uden efter stemmes flerhed. I tilfælde af lige stemmer gjør ældste formand Udslaget.»

Lån skulle vanlegvis gjevast mot fire prosent rente. Låntakaren måtte stille ein kausjonist som formannen kunne godta. Lånet skulle betalast att innan fire år.

6te Kapitel. Om Sognebiblioteket

§ 9

«Formænderne eller enhver som er Medlem af Selskabet have at opgive de Bøger som de formene Hensigtsmessige, samt disses kostende hvor efter Sogneselskabets Medlemmer ved Stemmeflerhed afgjør hvilke Bøger der bliver at anskaffe.»

Bokvalet skulle avgjerast demokratisk. Både formennene og dei vanlege medlemene kunne føreslå bøker, men fleirtalet avgjorde kva som skulle kjøpast inn.

§ 10

«At ønske var det om et af Selskabets Medlemmer godvillig vil paatage sig Bibliotekar-Embedet dog minst paa 1 aar, men dersom Ingen hertil skulde være villig foreslaar Formanden 2 af Selskabets Medlemmer hvoraf den mottager Embedet som dertil efter foregaaende Votering erholder de flæste Stemmer, Ved lige Stemmer fiør Loddkastning Udslaget.»

Bibliotekaren skulle helst melde seg frivillig og sitje i minst eitt år. Dersom ingen melde seg, skulle formannen føreslå to kandidatar. Ved likt røystetal skulle vervet avgjerast ved loddtrekking.

7de Kapitel. Almindelige Bestemmelser

§ 11

«Ethvert ordentlig Medlem har Forslag og Stemmeret i Selskabet.»

Alle ordinære medlemer hadde forslagsrett og røysterett.

§ 12

«For at et fremsatt Forslag eller Andragende kan ansees endeligen antaget, udfordres at 2/3dele af Selskabets tilstædeværende Medlem-mer dertil give deres stemmer, Lige stemmer eller mindre Pluralitet end 2/3 sdele af de Voterende, medfører sagens Udsættelse til videre Behandling i næstfølgende møde, til hvilken Enda en Komittee, til 4 a 6 efter Sagens beskaffenhed straks vælges af Selskabets Midte, som det paaligger at igjennemgaae og overveie Forslaget, samt at give skriftlig Betænkning, hvilken af Kommitteens Formand, som den Medlemmer af deres egen Midte selv udvælges, bliver at forfatte og tilstille Selskabets Formand senest 8 Dager for inden det næstfølgende Selskabs møde, til Referat, naar Sagen paany efter den antagne Orden paa raabes.»

Viktige vedtak kravde to tredelar fleirtal. Dersom eit framlegg ikkje fekk stort nok fleirtal, skulle saka utsetjast og greiast ut av ein komité på fire til seks medlemer.

§ 13

«Ingen Bog Selskabet tilhørende maa udlaanes til Nogen udenfor Selskabets Medlemmer under en Mulkt 60 sp. for hver gang, Hvem der tilsmudser eller paa anden Maade beskadiger Bøger m. v. maa enten bekoste et ny Eksemplar eller erstatte samme. (Vedtatt på møte på tingstedet Sundre 12. mars 1837.)»

Biblioteket var strengt avgrensa til medlemene. Bøkene skulle heller ikkje skadast eller tilsmussast. Den som øydela ei bok, måtte skaffe eit nytt eksemplar eller erstatte verdien.

Medlemene i Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab

Medlemslista viser at selskapet samla gardbrukarar, lærarar, embetsmenn, handverkarar, kyrkjesongarar og lokale tillitsmenn frå ulike delar av prestegjeldet.

«Ola Olsen Stave
Korporal Lars Andressen Hoff
Morten Wiggers
Kaptein Selmer
Nils Knudsen Gudmundsrud
Tollef Larsen Rime
Tor Nilsen Myro
Ole Olsen Gullhagemyren
Engebret Pedersen Slåtten
Lars Olsen Strand
Erik Halvorsen Leksvold
Ole Sevatsen Jallo Sorteberg
Ole Torsteinsen Sorteberg
Håkon Knudsen Sorteberg
Guri Olsdtr. Sletto
Torger Tangeviken
Holge Olsen Gjeldaker
Ole Olsen Gjeldaker
Ole Halvorsen Bjella
Ole Andressen Hoff
Ole Olsen Bjella
Lars Tollefsen Hoff
Asle Larsen Stave
Tollef Levorsen Dengerud
Casper Hansen
Lensmann Pleym
Fhv. lensmann Richter
Asle Arnesen Arnegard
Lars Tollefsen Skottebøl
Svend Nilsen Holto
Ole Olsen Jæger
Even Iversen Styrkestad
Ole Kjødndalen
Henrik Huus
Erik Hagen
Tollef Tollefsen Helling
Engebret Aslaksen Breie
Ole Olsen Underberget
Asle Nilsen Strand
Ole Olsen Øvrelaa
Asle Tollefsen Strand
Lars Tollefsen Bjella
Knut Olsen Myking
Tore Olsen Helling
Knut Aslesen Strand
Sevat Steingrimsen Strand
John Olsen Breie
Håkon Olsen Skrindo
Knut Knutsen Trinterud
Ole Trulsen Hoff
Gjermund Torkelsen Rime
Mikkel Knudsen Skjervheim
Torkel K. Tvete»

Guri Olsdatter Sletto er den einaste kvinna på den kjende medlemslista. Elles viser lista ei vid geografisk spreiing i Ål prestegjeld.

Nokre av medlemene

Opplysningane nedanfor er henta frå Ål bygdebok. Dei gjev eit nærare bilete av nokre av menneska som var med på å byggje opp leseselskapet og biblioteket.

Morten Wiggers

«Morten Wiggers var lensmann i Ål.»

Som lensmann var Wiggers ein sentral representant for embetsverket i bygda. Han var ein av dei tre opphavlege initiativtakarane til selskapet og heldt tale på møtet på søre Stave 24. oktober 1835.

Ola Olsson Strand Stave

«Ola Olsson Strand Stave 24.10. 1802—1837. Ola var skulehaldar frå før 1827. Ola kjøpte garden Stave i 1834 og dessutan ein skogrem frå Strand.»

Ola Stave hadde ei nøkkelrolle i skipinga av selskapet. Han skreiv innbydingar, ordna avisabonnementa og vart vald til både kasserar og bibliotekar.

Han døydde i 1837, berre 35 år gammal. Selskapet miste dermed ein av dei viktigaste drivkreftene sine kort tid etter at verksemda var komen i gang.

Tolleiv Nilsson Opsata

«Tolleiv Nilsson Opsata 21.03. 1784—1848. Tolleiv dreiv sylvsmedarbeid, og vart kalla “kronarbeider”. Han hadde ei fin handskrift og skreiv dokument for folk. I 1842—43 var han ordførar. Han hadde ei boksamling, med m.a. Snorres Heimskringla.»

Tolleiv Opsata var medlem av lovkomiteen. Den fine handskrifta hans og arbeidet med dokument gjorde han til ein naturleg deltakar i eit lag der protokollar, brev og skriftlege framlegg stod sentralt.

Den private boksamlinga hans, med mellom anna Snorres Heimskringla, viser at interessa for bøker og historie alt fanst i bygda før soknebiblioteket vart oppretta.

Nils Knutsson Helling Gudmundsrud

«Nils Knutsson Helling Gudmundsrud 09.10. 1803—1883 vart ordførar i Ål.»

Nils Gudmundsrud var fungerande kyrkjesongar då han vart vald til andre formann i selskapet. Han deltok i lovarbeidet og skreiv den siste kjende medlemslista 31. desember 1842.

Seinare vart han ordførar i Ål. Verksemda i leseselskapet vart såleis ein del av den lokale opplæringa i organisasjonsarbeid og kommunalt sjølvstyre.

Lars Tolleivsson Bjella

«Lars Tolleivsson Bjella 26.07. 1810—1898. Lars var ordførar ei tid.»

Også Lars Bjella gjekk seinare inn i kommunalt arbeid. Fleire av medlemene i selskapet fekk med andre ord sentrale tillitsverv i bygda.

Eivind Ivarsson Styrkestad

«Eivind Ivarsson Styrkestad 1799—1885. Eivind var ein av førarane i den religiøse rørsla i Ål i 1850-åra inspirert av Kari Heie). Han kom gjerne i “henrykkelse” på mikkelsmess, og kunne fortelja levande om synene sine på vekkingsmøte. Presten Kjelstrup let som ingen ting og “let kvar fugl synge med sitt nebb”. Då det leid mot slutten for Eivind, var han så glad. Han såg fram til å koma “hinsides”.»

Eivind Styrkestad vart seinare ein av leiarane i den religiøse vekkinga i Ål. Medlemskapen hans viser at leseselskapet samla personar som seinare kom til å representere ulike retningar i det lokale ånds- og samfunnslivet.

Lars Tolleivsson Noss Skottebøl

«Lars Tolleivsson Noss Skottebøl 21.04. 1794—1867. Sønnen, stortingsmann, sorenskriver og senere høyesterettsdommer Ole Skattebøl, skriver: «Far var interessert i lesning og holdt av og til aviser, som vi leste og studerte sammen. Skrivekyndig var han ikke. I så henseende sto han på samme nivå som de fleste av hans samtidige».»

Lars Skottebøl kunne ikkje sjølv skrive særleg godt, men han var interessert i lesing og fekk aviser til garden. Han las og studerte dei saman med sonen Ole.

Sonen vart seinare stortingsmann, sorenskrivar og høgsterettsdommar. Opplysninga viser korleis aviser og lesing i heimen kunne opne ei verd langt utanfor bygda, også i familiar der foreldregenerasjonen hadde avgrensa skulegang.

Tolleiv Larsson Rime

«Tolleiv Larsson Rime 24.06. 1779—1857. Tolleiv var skulemeister 1807—1827. Han vart eigar av søre Villand i 1834. Han skipa det fyrste fråhaldslaget (måtehald) i Hol i 1847.»

Tolleiv Rime hadde lang røynsle som skulemeister. Seinare skipa han det første måtehaldslaget i Hol. Verksemda hans høvde godt med føremålet til leseselskapet om å fremje både opplysning og moralsk utvikling.

Asle Arnesson Arnegard

«Asle Arnesson Arnegard 14.10. 1798—1888. Asle skulle eigentleg ha vore ein klok og vyrd mann. Men så kom han ut for ei “illgjeti kvinne”. Det vart fortalt at ho “hildra” han Asle, det var som det var kasta trolldom over han. Han tenkte ikkje på noko anna enn denne kvinna».»

Forteljinga om Asle Arnegard høyrer til den munnlege bygdesoga. Ho viser korleis personkarakteristikk, folketru og minne om levde liv vart vovne saman i dei lokale tradisjonane.

Knut Aslesson Strand

«Knut Aslesson Strand 1794—1881 er den samme som storspelemannen Asle-Knut.»

Med storspelemannen Asle-Knut mellom medlemene fekk selskapet også ein representant for den sterke folkemusikktradisjonen i Ål.

Eit tidleg sentrum for kunnskap og samfunnsarbeid

Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab var både leselag, bibliotek, landbruksselskap og ei mogleg lokal lånekasse. Det skulle spreie bøker og aviser, men også fremje jorddyrking, husdyrhald, husflid, arbeidsmoral og samfunnsansvar.

Selskapet vart skipa i ei tid då skulegangen var avgrensa og bøker var kostbare. Postgangen var dyr, og transporten mellom Drammen og Hallingdal var så vanskeleg at sjølve bokpakken frå Norges Vel måtte vente på høveleg skyss.

I denne situasjonen vart det å dele på bøker og aviser eit viktig tiltak. Avisene gjekk på omgang mellom medlemene. Bøker vart frakta med folk som skulle til eller frå byen. På møta kunne medlemene føreslå kva bøker selskapet skulle kjøpe.

Sjølv om biblioteket var lukka, markerte det eit viktig steg i retning av ei breiare offentleg lesekultur. Det gav bygdefolk tilgang til nyhende, fagkunnskap, samfunnsdebatt og historisk litteratur.

Ei øving i lokalt demokrati

Selskapet var også ein stad der medlemene kunne øve seg i organisasjonsarbeid og demokratiske arbeidsmåtar. Det vart halde val, ført protokollar og valt komitear. Framlegg måtte drøftast, og viktige vedtak kravde to tredelar fleirtal.

Fleire av medlemene vart seinare ordførarar eller fekk andre sentrale tillitsverv. Leseselskapet vart dermed ein del av den tidlege politiske og kommunale utviklinga i Ål.

Møta i Tingstugu på Sundre førte saman embetsmenn, gardbrukarar, skulehaldarar, handverkarar og andre interesserte. Sjølv om deltakinga ikkje spegla heile befolkninga, vart selskapet ein møteplass mellom ulike grupper i lokalsamfunnet.

Frå søre Stave til det offentlege biblioteket

Det første biblioteket i Ål hadde ikkje opne dører for alle. Berre medlemene kunne låne bøker, og utlån til utanforståande kunne føre til mulkt.

Likevel vart grunnlaget lagt for ei organisert bibliotekverksemd. Bøkene fekk ein fast stad, ein vald bibliotekar og skriftlege reglar. Det vart avsett pengar til innkjøp, og medlemene fekk vere med på å bestemme kva slags litteratur samlinga skulle innehalde.

På søre Stave, og seinare gjennom møta i Tingstugu, vart det skapt eit lite kunnskapsmiljø som knytte Ål til den større folkeopplysingsrørsla i landet.

Selskapet var truleg ikkje lenge i verksemd. Det siste kjende dokumentet er frå 1842. Likevel står Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab att som det første organiserte forsøket på å gjere bøker, aviser og kunnskap til ei felles sak i Ål.

---

Kjelder og merknader

Framstillinga byggjer særleg på:

• Nils Noss: Aal Præstegjelds læse og sogneselskab, publisert i Dølaminne 1987
• Ål bygdebok
• det kjende arkivmaterialet etter Aal Præstegjelds Læse og Sogneselskab

 

Bildet av Nils K Gudmundsrud er hentet fra Ål bygdearkivs samling.